En théorie des nombres, une factorisation aurifeuillienne, nommée d'après Léon-François-Antoine Aurifeuille, est un cas particulier de factorisation algébrique d'entiers provenant d'une factorisation (accidentelle) d'un polynôme cyclotomique.
Les polynômes cyclotomiques eux-mêmes sont irréductibles (dans ), mais il peut néanmoins arriver qu'on dispose de factorisations systématiques de leurs valeurs sur certains entiers. On appelle factorisation aurifeuillienne du polynôme cyclotomique P une formule de la forme (où b est un entier fixé, la base, et Q et R sont des polynômes non constants), valable pour tout n. Une telle factorisation provient en général de ce que le polynôme possède des facteurs autres que ceux donnés par les polynômes cyclotomiques (en 2004, Andrew Granville a démontré qu'avec une définition convenablement précisée, il n'en existait pas d'autres). Les exemples qui suivent illustrent ce phénomène.
| b | Nombre | F | A | B |
|---|---|---|---|---|
| 2 | 24k + 2 + 1 | 1 | 22k + 1 + 1 | 2k + 1 |
| 3 | 36k + 3 + 1 | 32k + 1 + 1 | 32k + 1 + 1 | 3k + 1 |
| 5 | 510k + 5 - 1 | 52k + 1 - 1 | 54k + 2 + 3(52k + 1) + 1 | 53k + 2 + 5k + 1 |
| 6 | 612k + 6 + 1 | 64k + 2 + 1 | 64k + 2 + 3(62k + 1) + 1 | 63k + 2 + 6k + 1 |
| 7 | 714k + 7 + 1 | 72k + 1 + 1 | 76k + 3 + 3(74k + 2) + 3(72k + 1) + 1 | 75k + 3 + 73k + 2 + 7k + 1 |
| 10 | 1020k + 10 + 1 | 104k + 2 + 1 | 108k + 4 + 5(106k + 3) + 7(104k + 2) + 5(102k + 1) + 1 |
107k + 4 + 2(105k + 3) + 2(103k + 2) + 10k + 1 |
| 11 | 1122k + 11 + 1 | 112k + 1 + 1 | 1110k + 5 + 5(118k + 4) - 116k + 3 - 114k + 2 + 5(112k + 1) + 1 |
119k + 5 + 117k + 4 - 115k + 3 + 113k + 2 + 11k + 1 |
| 12 | 126k + 3 + 1 | 122k + 1 + 1 | 122k + 1 + 1 | 6(12k) |
| 13 | 1326k + 13 - 1 | 132k + 1 - 1 | 1312k + 6 + 7(1310k + 5) + 15(138k + 4) + 19(136k + 3) + 15(134k + 2) + 7(132k + 1) + 1 |
1311k + 6 + 3(139k + 5) + 5(137k + 4) + 5(135k + 3) + 3(133k + 2) + 13k + 1 |
| 14 | 1428k + 14 + 1 | 144k + 2 + 1 | 1412k + 6 + 7(1410k + 5) + 3(148k + 4) - 7(146k + 3) + 3(144k + 2) + 7(142k + 1) + 1 |
1411k + 6 + 2(149k + 5) - 147k + 4 - 145k + 3 + 2(143k + 2) + 14k + 1 |
| 15 | 1530k + 15 + 1 | 1514k + 7 - 1512k + 6 + 1510k + 5 + 154k + 2 - 152k + 1 + 1 |
158k + 4 + 8(156k + 3) + 13(154k + 2) + 8(152k + 1) + 1 |
157k + 4 + 3(155k + 3) + 3(153k + 2) + 15k + 1 |
| 17 | 1734k + 17 - 1 | 172k + 1 - 1 | 1716k + 8 + 9(1714k + 7) + 11(1712k + 6) - 5(1710k + 5) - 15(178k + 4) - 5(176k + 3) + 11(174k + 2) + 9(172k + 1) + 1 |
1715k + 8 + 3(1713k + 7) + 1711k + 6 - 3(179k + 5) - 3(177k + 4) + 175k + 3 + 3(173k + 2) + 17k + 1 |
| 18 | 184k + 2 + 1 | 1 | 182k + 1 + 1 | 6(18k) |
| 19 | 1938k + 19 + 1 | 192k + 1 + 1 | 1918k + 9 + 9(1916k + 8) + 17(1914k + 7) + 27(1912k + 6) + 31(1910k + 5) + 31(198k + 4) + 27(196k + 3) + 17(194k + 2) + 9(192k + 1) + 1 |
1917k + 9 + 3(1915k + 8) + 5(1913k + 7) + 7(1911k + 6) + 7(199k + 5) + 7(197k + 4) + 5(195k + 3) + 3(193k + 2) + 19k + 1 |
| 20 | 2010k + 5 - 1 | 202k + 1 - 1 | 204k + 2 + 3(202k + 1) + 1 | 10(203k + 1) + 10(20k) |
| 21 | 2142k + 21 - 1 | 2118k + 9 + 2116k + 8 + 2114k + 7 - 214k + 2 - 212k + 1 - 1 |
2112k + 6 + 10(2110k + 5) + 13(218k + 4) + 7(216k + 3) + 13(214k + 2) + 10(212k + 1) + 1 |
2111k + 6 + 3(219k + 5) + 2(217k + 4) + 2(215k + 3) + 3(213k + 2) + 21k + 1 |
| 22 | 2244k + 22 + 1 | 224k + 2 + 1 | 2220k + 10 + 11(2218k + 9) + 27(2216k + 8) + 33(2214k + 7) + 21(2212k + 6) + 11(2210k + 5) + 21(228k + 4) + 33(226k + 3) + 27(224k + 2) + 11(222k + 1) + 1 |
2219k + 10 + 4(2217k + 9) + 7(2215k + 8) + 6(2213k + 7) + 3(2211k + 6) + 3(229k + 5) + 6(227k + 4) + 7(225k + 3) + 4(223k + 2) + 22k + 1 |
| 23 | 2346k + 23 + 1 | 232k + 1 + 1 | 2322k + 11 + 11(2320k + 10) + 9(2318k + 9) - 19(2316k + 8) - 15(2314k + 7) + 25(2312k + 6) + 25(2310k + 5) - 15(238k + 4) - 19(236k + 3) + 9(234k + 2) + 11(232k + 1) + 1 |
2321k + 11 + 3(2319k + 10) - 2317k + 9 - 5(2315k + 8) + 2313k + 7 + 7(2311k + 6) + 239k + 5 - 5(237k + 4) - 235k + 3 + 3(233k + 2) + 23k + 1 |
| 24 | 2412k + 6 + 1 | 244k + 2 + 1 | 244k + 2 + 3(242k + 1) + 1 | 12(243k + 1) + 12(24k) |
En 1871, Aurifeuille découvrit la factorisation de pour k = 14 ,
Le second facteur est premier, et l'autre vaut ce dernier nombre étant premier. Cette factorisation (qui avait échappé à Fortuné Landry) est un cas particulier de l'identité de Sophie Germain , mais en 1878, Édouard Lucas signala que Aurifeuille avait obtenu des factorisations analogues pour tous les b premiers