Les vers de Paterson sont un ensemble de machines de Turing. Créés par John Conway et Mike Paterson en 1971, ils furent popularisés par Martin Gardner en 1973 dans un article du Scientific American.
De façon générale, les vers de Paterson sont un type de turmite définis sur les bords d'une grille isométrique hexagonale.
En considérant une grille triangulaire infinie, on considère l'un des nœuds de cette grille comme étant un « ver ». Le ver se déplace initialement le long d'une ligne de la grille vers le nœud immédiatement situé à sa droite.
Arrivé à ce nœud, le ver peut prendre cinq directions possibles sans revenir sur ses pas. On pose que le ver prend l'une d'entre elles, avance vers le nœud suivant en conséquence et continuera à faire de même tant qu'il arrivera sur un nœud où cinq directions sont possibles :
Dans les deux derniers cas, il est nécessaire de définir une direction que le ver va prendre parmi les quatre possibles. Ensuite, on procède à chaque nœud de la manière suivante :
En arrivant sur un nœud, le ver a cinq directions possibles. On note « 0 » celle qui est en face d'elle (relativement à sa direction d'arrivée), « 1 » et « 5 » celles qui sont à 60° à sa droite et à sa gauche, « 2 » et « 4 » celles qui sont à 120° à sa droite et à sa gauche. La notation « 3 » correspond à la direction dont il vient et ne peut donc pas être utilisée.
On détermine alors le parcours d'un ver en notant les différents choix qu'on a fait. Ainsi, le ver « 244 » tourne de 120° à droite pendant les 3 premiers tours, puis de 120° à gauche, puis à nouveau de 120° à droite pendant 2 tours, puis de 120° à gauche. Après avoir tourné de 120° à droite pendant 2 derniers tours, le ver retourne au nœud de départ sans nouvelle direction possible et s'arrête.
Il n'existe que 412 règles possibles distinctes (en considérant les règles symétriques entre elles par rapport au départ comme une seule règle). Parmi elles :
Voici une liste des règles possibles pour le comportement d'un ver de Paterson :
| # | Règle | Nombre d'étapes |
|---|---|---|
| 1 | 0 | Infini |
| 2 | 1010001 | 295 |
| 3 | 1010002 | 105 |
| 4 | 1010005 | 67 |
| 5 | 101001 | 33 |
| 6 | 1010051 | 2 155 |
| 7 | 1010052 | 235 |
| 8 | 1010055 | 1 932 |
| 9 | 101020 | 86 |
| 10 | 101021 | 99 |
| 11 | 1010251 | 327 |
| 12 | 1010252 | 475 |
| 13 | 1010255 | 61 |
| 14 | 1010401 | 68 |
| 15 | 1010402 | 196 |
| 16 | 1010405 | 67 |
| 17 | 101041 | 48 |
| 18 | 1010451 | 1 831 |
| 19 | 1010452 | 684 |
| 20 | 1010455 | 99 |
| 21 | 1015001 | 85 |
| 22 | 1015002 | 83 |
| 23 | 1015005 | 96 |
| 24 | 101501 | 48 |
| 25 | 1015051 | 7 524 |
| 26 | 1015052 | 203 |
| 27 | 1015055 | 67 |
| 28 | 1015201 | 10 460 |
| 29 | 1015202 | Infini |
| 30 | 1015205 | Infini |
| 31 | 101521 | 29 |
| 32 | 1015251 | 534 |
| 33 | 1015252 | 4 318 |
| 34 | 1015255 | 93 |
| 35 | 1015410 | 66 |
| 36 | 1015411 | Infini |
| 37 | 1015415 | 534 |
| 38 | 1015420 | 43 |
| 39 | 1015421 | 48 |
| 40 | 1015425 | 4 432 |
| 41 | 1015450 | 53 |
| 42 | 1015451 | 48 |
| 43 | 1015455 | 67 |
| 44 | 1040010 | 54 |
| 45 | 1040012 | 296 |
| 46 | 1040020 | 1 660 |
| 47 | 1040022 | 970 |
| 48 | 1040050 | 71 |
| 49 | 1040052 | 102 |
| 50 | 1040101 | 289 |
| 51 | 1040102 | 97 |
| 52 | 1040105 | 110 |
| 53 | 104015 | 57 |
| 54 | 1040510 | 1 545 |
| 55 | 1040512 | 569 804 |
| 56 | 1040521 | 1 020 |
| 57 | 1040524 | 10 795 |
| 58 | 1040550 | 451 |
| 59 | 1040555 | 451 |
| 60 | 1042010 | 918 339 |
| 61 | 1042015 | Inconnu, supérieur à 5,2 × 1019 |
| 62 | 1042020 | 57 493 855 205 939 |
| 63 | 1042022 | 57 493 855 205 905 |
| 64 | 104205 | Infini |
| 65 | 1042110 | 631 |
| 66 | 1042115 | 118 |
| 67 | 1042120 | 2 056 |
| 68 | 1042122 | 747 |
| 69 | 1042150 | 5 865 |
| 70 | 1042155 | 398 |
| 71 | 1042501 | 1 550 |
| 72 | 1042502 | 130 |
| 73 | 1042505 | 153 |
| 74 | 1042521 | 2 754 |
| 75 | 1042522 | 196 |
| 76 | 1042525 | 122 |
| 77 | 1044001 | Infini |
| 78 | 1044002 | Infini |
| 79 | 1044005 | 46 |
| 80 | 1044011 | Infini |
| 81 | 1044012 | Infini |
| 82 | 1044015 | 212 |
| 83 | 1044051 | 330 |
| 84 | 1044052 | Infini |
| 85 | 1044055 | 138 |
| 86 | 1044201 | Infini |
| 87 | 1044202 | Infini |
| 88 | 1044205 | 17 859 |
| 89 | 104421 | Infini |
| 90 | 1044251 | 347 |
| 91 | 1044252 | Infini |
| 92 | 1044255 | 73 |
| 93 | 1051 | 28 |
| 94 | 1054 | 28 |
| 95 | 120012 | 110 |
| 96 | 1200141 | 247 |
| 97 | 1200142 | 309 |
| 98 | 1200145 | 181 |
| 99 | 1200412 | Infini |
| 100 | 1200414 | 711 |
| 101 | 1200422 | 5 132 |
| 102 | 1200424 | 345 |
| 103 | 1200452 | 1 515 |
| 104 | 1200454 | 839 |
| 105 | 1200521 | 304 |
| 106 | 1200522 | 354 |
| 107 | 1200525 | 631 |
| 108 | 1200541 | 3 943 |
| 109 | 1200542 | 201 |
| 110 | 1200545 | 237 |
| 111 | 1202 | Infini |
| 112 | 1204141 | 176 |
| 113 | 1204142 | 735 |
| 114 | 1204145 | 92 |
| 115 | 120415 | 57 |
| 116 | 1204412 | 415 |
| 117 | 1204414 | Infini |
| 118 | 120442 | Infini |
| 119 | 1204454 | 2 578 |
| 120 | 1204455 | 2 578 |
| 121 | 12045 | Infini |
| 122 | 121401 | 48 |
| 123 | 1214041 | 77 |
| 124 | 1214042 | 609 |
| 125 | 1214045 | 114 |
| 126 | 1214051 | 22 847 |
| 127 | 1214052 | Infini |
| 128 | 1214055 | 134 |
| 129 | 121421 | 29 |
| 130 | 1214241 | 105 |
| 131 | 1214242 | 7 882 |
| 132 | 1214245 | 45 |
| 133 | 1214251 | 281 |
| 134 | 1214252 | 62 |
| 135 | 1214255 | 152 |
| 136 | 1214411 | Infini |
| 137 | 1214412 | 48 |
| 138 | 1214415 | 48 |
| 139 | 121444 | Infini |
| 140 | 121445 | Infini |
| 141 | 121510 | 33 |
| 142 | 121512 | 99 |
| 143 | 121514 | 48 |
| 144 | 1215401 | 151 |
| 145 | 1215402 | 42 |
| 146 | 1215405 | 53 |
| 147 | 1215421 | 2 526 |
| 148 | 1215422 | 2 857 |
| 149 | 1215425 | 561 |
| 150 | 121544 | 33 |
| 151 | 12155 | 28 |
| 152 | 1251 | 48 |
| 153 | 1252101 | 220 142 |
| 154 | 1252104 | 7 584 |
| 155 | 1252105 | 9 260 |
| 156 | 1252121 | Inconnu, supérieur à 2,2 × 1016 |
| 157 | 1252124 | 2 565 |
| 158 | 1252125 | 731 |
| 159 | 1252141 | 553 |
| 160 | 1252144 | 173 |
| 161 | 1252145 | Infini |
| 162 | 12522 | Infini |
| 163 | 1252501 | 248 |
| 164 | 1252504 | 236 |
| 165 | 1252505 | 101 |
| 166 | 1252521 | 1 063 |
| 167 | 1252524 | 162 |
| 168 | 1252525 | 86 |
| 169 | 1252541 | 514 |
| 170 | 1252544 | 1 116 |
| 171 | 1252545 | 738 |
| 172 | 1420011 | 83 |
| 173 | 1420012 | 81 |
| 174 | 1420015 | 94 |
| 175 | 1420041 | Infini |
| 176 | 1420042 | 897 |
| 177 | 1420045 | 285 |
| 178 | 1420051 | 90 |
| 179 | 1420052 | 73 |
| 180 | 1420055 | 697 |
| 181 | 1420211 | Infini |
| 182 | 1420214 | Infini |
| 183 | 1420215 | Infini |
| 184 | 1420221 | Infini |
| 185 | 1420224 | 16 811 365 528 |
| 186 | 1420225 | 284 |
| 187 | 142025 | 34 |
| 188 | 142041 | 90 |
| 189 | 1420441 | 50 |
| 190 | 1420442 | Infini |
| 191 | 1420445 | 1 688 |
| 192 | 1420451 | 4 419 |
| 193 | 1420452 | 3 566 |
| 194 | 1420455 | 496 |
| 195 | 142101 | 29 |
| 196 | 1421041 | 50 |
| 197 | 1421042 | 248 |
| 198 | 1421045 | 39 |
| 199 | 1421051 | 73 |
| 200 | 1421052 | 5 715 |
| 201 | 1421055 | Infini |
| 202 | 1421211 | 33 |
| 203 | 1421214 | 219 |
| 204 | 1421215 | 79 |
| 205 | 1421221 | 23 |
| 206 | 1421224 | 3 793 |
| 207 | 1421225 | 46 |
| 208 | 1421251 | 29 |
| 209 | 1421254 | 52 |
| 210 | 1421255 | Infini |
| 211 | 1421411 | Infini |
| 212 | 1421412 | 29 |
| 213 | 1421415 | 35 |
| 214 | 142144 | Infini |
| 215 | 142145 | Infini |
| 216 | 14251 | 48 |
| 217 | 14252 | Infini |
| 218 | 14255 | 44 |
| 219 | 1450011 | 83 |
| 220 | 1450012 | 81 |
| 221 | 1450015 | 94 |
| 222 | 1450041 | Infini |
| 223 | 1450042 | 897 |
| 224 | 1450045 | 285 |
| 225 | 1450051 | 90 |
| 226 | 1450052 | 73 |
| 227 | 1450055 | 697 |
| 228 | 1450211 | Infini |
| 229 | 1450214 | Infini |
| 230 | 1450215 | Infini |
| 231 | 1450221 | Infini |
| 232 | 1450224 | 16 811 365 528 |
| 233 | 1450225 | 284 |
| 234 | 145025 | 34 |
| 235 | 145041 | 90 |
| 236 | 1450441 | 50 |
| 237 | 1450442 | Infini |
| 238 | 1450445 | 1 688 |
| 239 | 1450451 | 4 419 |
| 240 | 1450452 | 3 566 |
| 241 | 1450455 | 496 |
| 242 | 145101 | 29 |
| 243 | 1451041 | 50 |
| 244 | 1451042 | 248 |
| 245 | 1451045 | 39 |
| 246 | 1451051 | 73 |
| 247 | 1451052 | 5 715 |
| 248 | 1451055 | Infini |
| 249 | 1451211 | 33 |
| 250 | 1451214 | 219 |
| 251 | 1451215 | 79 |
| 252 | 1451221 | 23 |
| 253 | 1451224 | 3 793 |
| 254 | 1451225 | 46 |
| 255 | 1451251 | 29 |
| 256 | 1451254 | 52 |
| 257 | 1451255 | Infini |
| 258 | 1451411 | Infini |
| 259 | 1451412 | 29 |
| 260 | 1451415 | 35 |
| 261 | 145144 | Infini |
| 262 | 145145 | Infini |
| 263 | 14551 | 48 |
| 264 | 14552 | Infini |
| 265 | 14555 | 44 |
| 266 | 150011 | 50 |
| 267 | 150015 | 33 |
| 268 | 1500411 | 196 |
| 269 | 1500415 | 69 |
| 270 | 1500421 | 732 |
| 271 | 1500425 | 159 |
| 272 | 1500451 | 78 |
| 273 | 1500455 | 45 |
| 274 | 15005 | Infini |
| 275 | 150111 | 33 |
| 276 | 150115 | 29 |
| 277 | 1501411 | 55 |
| 278 | 1501412 | 71 |
| 279 | 1501415 | 44 |
| 280 | 1501451 | 140 |
| 281 | 1501452 | 113 |
| 282 | 1501455 | 119 |
| 283 | 1501511 | 1 672 |
| 284 | 1501515 | 10 307 |
| 285 | 1501521 | Infini |
| 286 | 1501525 | 165 |
| 287 | 1501551 | 134 |
| 288 | 1501555 | 112 |
| 289 | 1505111 | 52 549 |
| 290 | 1505115 | Infini |
| 291 | 1505141 | 1 632 |
| 292 | 1505145 | 1 632 |
| 293 | 1505151 | 1 978 |
| 294 | 1505155 | 5 148 |
| 295 | 1505211 | 419 |
| 296 | 1505215 | 1 564 |
| 297 | 1505241 | 4 371 |
| 298 | 1505245 | 7 143 |
| 299 | 1505251 | 454 |
| 300 | 1505255 | 306 |
| 301 | 1505511 | 62 |
| 302 | 1505514 | 130 |
| 303 | 1505515 | 55 |
| 304 | 1505551 | 636 |
| 305 | 1505554 | 206 |
| 306 | 1505555 | 242 |
| 307 | 1520 | Infini |
| 308 | 152111 | 33 |
| 309 | 152115 | 29 |
| 310 | 1521411 | 148 |
| 311 | 1521415 | 247 |
| 312 | 1521421 | 393 |
| 313 | 1521425 | 113 |
| 314 | 1521451 | 136 |
| 315 | 1521455 | 132 |
| 316 | 1521511 | 623 |
| 317 | 1521515 | 2 377 |
| 318 | 1521521 | 176 |
| 319 | 1521525 | 1 742 |
| 320 | 1521551 | 152 |
| 321 | 1521555 | 112 |
| 322 | 1525111 | 534 |
| 323 | 1525115 | Inconnu, supérieur à 4,5 × 1015 |
| 324 | 1525121 | 356 |
| 325 | 1525125 | 606 |
| 326 | 1525151 | 533 |
| 327 | 1525155 | 287 |
| 328 | 1525411 | 2 754 |
| 329 | 1525412 | Infini |
| 330 | 1525415 | 126 |
| 331 | 1525451 | 5 708 |
| 332 | 1525452 | Infini |
| 333 | 1525455 | 338 |
| 334 | 1525511 | 83 618 |
| 335 | 1525515 | 1 574 |
| 336 | 1525521 | 7 275 |
| 337 | 1525525 | 843 |
| 338 | 1525551 | 262 |
| 339 | 1525555 | 286 |
| 340 | 1541011 | 194 |
| 341 | 1541012 | 294 |
| 342 | 1541015 | 180 |
| 343 | 1541051 | 354 |
| 344 | 1541052 | 107 |
| 345 | 1541055 | 708 |
| 346 | 154111 | Infini |
| 347 | 1541121 | 48 |
| 348 | 1541125 | 114 |
| 349 | 1541151 | 48 |
| 350 | 1541155 | 58 |
| 351 | 1541511 | 2 811 |
| 352 | 1541515 | 663 |
| 353 | 1541521 | Infini |
| 354 | 1541525 | Infini |
| 355 | 1541551 | 245 |
| 356 | 1541555 | 321 |
| 357 | 1544101 | Infini |
| 358 | 1544102 | Infini |
| 359 | 1544105 | 45 477 |
| 360 | 154411 | Infini |
| 361 | 1544151 | 558 |
| 362 | 1544152 | Infini |
| 363 | 1544155 | 7 565 |
| 364 | 1544501 | Infini |
| 365 | 1544502 | Infini |
| 366 | 1544505 | 512 |
| 367 | 1544511 | Infini |
| 368 | 1544512 | Infini |
| 369 | 1544515 | 1 457 |
| 370 | 1544551 | 4 802 |
| 371 | 1544552 | Infini |
| 372 | 1544555 | 138 |
| 373 | 1545 | Infini |
| 374 | 200 | 9 |
| 375 | 2010 | 15 |
| 376 | 20140 | 30 |
| 377 | 201412 | 45 |
| 378 | 2014141 | 609 |
| 379 | 2014142 | 3 563 608 205 |
| 380 | 2014144 | 615 |
| 381 | 201415 | 37 |
| 382 | 20142 | 27 |
| 383 | 2015 | Infini |
| 384 | 2104 | 12 |
| 385 | 2105 | 21 |
| 386 | 2144 | 18 |
| 387 | 21450 | 63 |
| 388 | 2145121 | 438 |
| 389 | 2145122 | 438 |
| 390 | 2145124 | 411 |
| 391 | 2145141 | 2 478 |
| 392 | 2145142 | 87 996 218 |
| 393 | 2145144 | 2 373 |
| 394 | 214515 | 68 |
| 395 | 21452 | 48 |
| 396 | 215 | Infini |
| 397 | 244 | 9 |
| 398 | 2450 | 15 |
| 399 | 24540 | 30 |
| 400 | 245412 | 45 |
| 401 | 2454141 | 609 |
| 402 | 2454142 | 3 563 608 205 |
| 403 | 2454144 | 615 |
| 404 | 245415 | 37 |
| 405 | 24542 | 27 |
| 406 | 2455 | Infini |
| 407 | 2510 | 12 |
| 408 | 2514 | 18 |
| 409 | 2515 | Infini |
| 410 | 2540 | 12 |
| 411 | 2544 | 18 |
| 412 | 2545 | Infini |