Anammox

Een bioreactor met anammox-bacteriën, Kuenenia stuttgartiensis

Anammox (afkorting van het Engelse anaerobic ammonium oxidation) is een biologisch proces waarbij ammonium onder zuurstofloze omstandigheden wordt omgezet in stikstofgas, met nitriet als elektronenacceptor. Het proces wordt uitgevoerd door gespecialiseerde bacteriën en vormt een belangrijk onderdeel van de stikstofkringloop, zowel in natuurlijke ecosystemen als in de waterzuivering.

Anammox werd in de jaren 1990 ontdekt bij onderzoek naar de biologische zuivering van afvalwater aan de Technische Universiteit Delft. De ontdekking leidde tot de ontwikkeling van een energiezuinige technologie voor stikstofverwijdering. In tegenstelling tot conventionele zuiveringsmethoden vereist anammox aanzienlijk minder zuurstof en geen toegevoegde organische koolstofbron. Hierdoor kan het energieverbruik van afvalwaterzuiveringsinstallaties sterk worden verminderd.

Ontdekking

Lange tijd werd gedacht dat het alleen mogelijk was ammonium te oxideren onder aerobe omstandigheden. In 1977 voorspelde de Oostenrijkse chemicus Engelbert Broda op basis van thermodynamische berekeningen echter dat ammoniumoxidatie ook zonder zuurstof mogelijk moest zijn, waarbij nitraat als elektronenacceptor zou dienen.

In 1986 werd in een anaerobe afvalwaterreactor van Gist-Brocades (nu DSM) in Delft een onverwachte afname van ammonium waargenomen, die gepaard ging met de vorming van stikstofgas. Vervolgonderzoek aan de Technische Universiteit Delft bevestigde dat hiervoor een tot dan toe onbekend microbiologisch proces verantwoordelijk was. In 1995 werd de ontdekking van anammox voor het eerst wetenschappelijk beschreven.

In 1999 identificeerden Strous en collega's de betrokken bacteriën, waaronder Candidatus Brocadia anammoxidans. Later werden ook andere anammoxbacteriën ontdekt, zowel in afvalwaterzuiveringsinstallaties als in natuurlijke ecosystemen, waaronder de Zwarte Zee.

Biologisch proces

Anammoxbacteriën zijn chemo-litho-autotrofe micro-organismen. Ze halen energie uit de oxidatie van ammonium met nitriet en gebruiken koolstofdioxide als koolstofbron voor hun groei. De vereenvoudigde reactievergelijking luidt:

NHA4A++NOA2A−⟶NA2+2HA2O

Tijdens het proces ontstaan reactieve tussenproducten, waaronder hydrazine (N2H4), een verbinding die ook bekend is als raketbrandstof. De bacteriën beschikken over gespecialiseerde enzymen waarmee deze verbinding wordt gevormd en vervolgens geoxideerd tot stikstofgas. Daarbij komt energie vrij die wordt benut voor de stofwisseling.

Anammoxbacteriën behoren tot de Planctomycetota (planctomyceten). Ze onderscheiden zich door een bijzonder intracellulair compartiment, het anammoxosoom, waarin de belangrijkste reacties van het anammoxproces plaatsvinden. Het anammoxosoom is omgeven door een membraan dat rijk is aan ladderanen, bijzondere lipiden met aaneengeschakelde cyclobutaanringen. Deze lipiden vormen een relatief dicht membraan, dat vermoedelijk reactieve tussenproducten binnen het compartiment houdt.

Tot de bekende genera van anammoxbacteriën behoren Candidatus Brocadia, Candidatus Kuenenia, Candidatus Scalindua, Candidatus Anammoxoglobus en Candidatus Jettenia. Vertegenwoordigers van deze groepen komen voor in uiteenlopende zuurstofarme milieus, waaronder mariene sedimenten, zoetwaterbodems en afvalwaterzuiveringsreactoren.

Toepassing in waterzuivering

Anammox wordt toegepast om stikstofverbindingen uit afvalwater te verwijderen. Bij conventionele biologische stikstofverwijdering wordt ammonium eerst door nitrificatie omgezet in nitraat, waarna denitrificerende bacteriën het nitraat reduceren tot stikstofgas. Voor deze processen zijn respectievelijk zuurstof en een organische koolstofbron nodig.

Bij waterzuivering met anammox wordt doorgaans gebruikgemaakt van gedeeltelijke nitrificatie, gevolgd door anaerobe ammoniumoxidatie. Dit proces, ook wel deammonificatie genoemd, bestaat uit twee stappen:

  1. NHA4A++1.5OA2⟶NOA2A−+2HA++HA2O
  1. NHA4A++NOA2A−⟶NA2+2HA2O

Bij de anammoxreactie wordt daarnaast een kleine hoeveelheid nitraat gevormd. Dit hangt samen met de groei van de bacteriën, die een deel van het nitriet gebruiken voor de vorming van nieuwe biomassa.

Beide microbiologische processen kunnen in afzonderlijke reactoren plaatsvinden, maar ook worden gecombineerd in één reactor. In dergelijke systemen groeien de bacteriën vaak in compacte korrels of biofilms, waarin zuurstofrijke en zuurstofarme zones naast elkaar bestaan.

Voordelen

Voordeel van annamox is een veel lagere zuurstofvraag. Beluchters hoeven daardoor minder hard te draaien wat elektriciteit bespaart. Een ander voordeel is dat door het lagere czv-verbruik er minder vers afvalwater met bijvoorbeeld zetmeel hoeft te worden toegevoegd. Daardoor kan er meer czv-houdend afvalwater naar een eventueel aanwezige biogasvergister. Waardoor er meer biogas gevormd kan worden en er minder af te voeren aeroobslib ontstaat. Ook zijn dankzij annamox lagere nitraatwaarden in het te lozen afvalwater mogelijk.

Zie ook