Asielzoekerscentrum

Ter Apel 2022

In mei 2022 moesten voor het eerst tientallen mensen op het gras voor het aanmeldcentrum slapen. Eind augustus waren het er ruim zevenhonderd. In de sporthal die als noodopvang diende, overleed in dezelfde periode een baby van drie maanden.

Artsen zonder Grenzen begon op 25 augustus 2022 met medische hulp buiten de poort. Dat was de eerste keer in het vijftigjarig bestaan van de organisatie dat zij in Nederland noodhulp bood. Ook de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd greep in vanwege de slechte hygiëne rond het aanmeldcentrum.

Begin september zegde staatssecretaris Eric van der Burg toe dat niemand meer buiten hoefde te slapen. Artsen zonder Grenzen stopte daarop met de hulp, na 449 medische en 203 psychologische consulten.

Ter Apel 2026

In het voorjaar van 2026 werd het opnieuw krap. Het COA had een bezettingsgraad van 104 procent en verwachtte eind september een tekort van 7900 plaatsen. Vanaf 20 mei 2026 gold in Ter Apel een gecontroleerde toegang: alleen kwetsbare asielzoekers werden direct toegelaten, de anderen kregen zo mogelijk nachtopvang in omliggende gemeenten.

Begin oktober 2026 sliepen weer twintig asielzoekers in de regen buiten het aanmeldcentrum. Het Rode Kruis en VluchtelingenWerk Nederland waarschuwden dat hun dagopvang voor maximaal 150 mensen herhaaldelijk vol zat.

Kosten van de opvang

Volgens het ministerie van Asiel en Migratie kost de opvang van een asielzoeker gemiddeld ongeveer 71 euro per dag. Daar komen nog kosten bij voor registratie, beveiliging en de beoordeling van asielaanvragen. In de rijksbegroting voor 2025 was voor de toelating en opvang van vreemdelingen ongeveer 9,5 miljard euro uitgetrokken.

Berekeningen van Van de Beek

Over de kosten van asielmigratie op lange termijn wordt een maatschappelijk debat gevoerd. Migratieonderzoeker Jan van de Beek berekende samen met Hans Roodenburg, Joop Hartog en Gerrit Kreffer in het rapport Grenzeloze verzorgingsstaat de netto bijdrage van immigranten aan de overheidsfinanciën over hun hele levensloop. In een vervolgstudie komen de onderzoekers op de volgende netto bijdragen per persoon:

• arbeidsmigranten die tussen hun twintigste en vijftigste jaar aankomen: positief, meer dan 100.000 euro;
• asielmigranten: negatief, ongeveer 400.000 euro;
• gezinsmigranten: negatief, ongeveer 200.000 euro.

Het negatieve saldo is het grootst bij asielmigranten uit Afrika en het Midden-Oosten. In zijn boek Migratiemagneet Nederland (2024) werkte Van de Beek deze analyses verder uit voor een breed publiek.

Kritiek

De berekeningen zijn omstreden. De economen Jan Willem Gunning, Casper de Vries en Alexander Rinnooy Kan vinden dat de kosten worden overschat, omdat ook uitgaven aan collectieve voorzieningen zoals defensie per hoofd aan immigranten worden toegerekend. Volgens hun schatting komen de jaarlijkse netto kosten van immigratie uit op minder dan 1 procent van het bruto binnenlands product. Historicus Leo Lucassen wees erop dat asielmigranten aanvankelijk meer kosten omdat zij niet mogen werken, maar op lange termijn integreren en bijdragen. In juni 2025 organiseerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) een bijeenkomst waarop onderzoekers beide studies bespraken.

Vooruitgestuurde minderjarigen

Een groeiend deel van de asielzoekers bestaat uit alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv's): kinderen die zonder ouders of andere wettelijke vertegenwoordiger naar Nederland komen. Zij staan onder voogdij van Nidos. Van 2014 tot en met de eerste helft van 2025 kwamen bijna 35.000 amv's naar Nederland, vooral uit Syrië (38 procent) en Eritrea (24 procent). Het aantal aanvragen steeg van ongeveer 2200 in 2021 en 4200 in 2022 naar ruim 5400 in de eerste elf maanden van 2023. Het aandeel van amv's in de eerste asielaanvragen nam toe van ongeveer 9 procent in 2015 tot 16 procent in 2023. Alleen Duitsland en Oostenrijk ontvingen dat jaar meer aanvragen van alleenreizende minderjarigen.

Een deel van deze kinderen wordt door de familie vooruitgestuurd, met het doel om later via gezinshereniging het gezin te laten overkomen. Dat kan onder meer omdat een alleenstaande minderjarige onder de Dublinverordening niet wordt teruggestuurd naar het EU-land waar hij als eerste aankwam of asiel aanvroeg. Volgens onderzoekers hebben ouders vaak niet genoeg geld om met het hele gezin te vluchten. Het oudste kind gaat dan voorop, omdat het de zware reis het best kan doorstaan, terwijl de vader achterblijft om voor de rest van het gezin te zorgen.

De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) zag in 2023 het aantal aanvragen voor gezinshereniging van amv's met broers en zussen sterk stijgen: tot en met augustus 6080, tegenover 3850 een jaar eerder. Volgens de dienst leek het erop dat steeds meer gezinnen bewust een kind vooruitsturen. IND-medewerkers verklaarden de stijging mede uit het beeld dat in Nederland gemakkelijker en sneller gezinshereniging kon worden aangevraagd dan in andere EU-landen. Ongeveer 80 procent van de amv's die mogen blijven, dient een verzoek tot nareis in. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek liet 39 procent van de amv's met een verblijfsvergunning binnen tweeënhalf jaar familieleden overkomen via de nareisregeling; nog eens 13 procent deed dat via de reguliere gezinshereniging.

Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) plaatst hierbij kanttekeningen:

• De meeste jongeren komen vrij toevallig in Nederland terecht, na een reis van anderhalf tot drie jaar, en vluchten voor onveiligheid in hun land van herkomst of in het eerste land waar zij terechtkwamen.
• Gezinshereniging is niet altijd het doel. Soms wordt een kind alleen om veiligheidsredenen weggestuurd.
• Syrische en Iraakse jongeren (of hun ouders) streven vaker naar gezinshereniging.
• Jongeren uit Afghanistan en Eritrea vertrekken vaker op eigen initiatief en hebben dat doel niet per se.

Druk op de opvang

Alleenreizende minderjarigen hebben aparte, kleinschalige opvang nodig. Eind oktober 2023 verbleven 290 amv's in Ter Apel, waar plaats was voor maximaal 55. Op 1 januari 2026 verbleven 4746 amv's in de opvang van het COA.

Ook nareis in het algemeen drukt op de opvang. In 2025 kwamen 16.500 nareizende familieleden naar Nederland, het hoogste aantal sinds 2013; bijna driekwart van hen kwam uit Syrië. Van de 17.810 statushouders in de opvang in juni 2026 was ongeveer 8000 via nareis naar Nederland gekomen.

Politieke gevolgen

De beperking van nareis was in juli 2023 de directe aanleiding voor de val van het kabinet-Rutte IV. De coalitiepartijen werden het niet eens over het inperken van gezinshereniging en de invoering van een tweestatusstelsel.

Op 21 april 2026 nam de Eerste Kamer met 41 tegen 34 stemmen de Wet invoering tweestatusstelsel aan. De wet beperkt nareis tot het kerngezin. Ouders van een alleenstaande minderjarige komen alleen nog in aanmerking samen met een minderjarige broer of zus van dat kind. De huisvestings- en inkomenseis gelden volgens de regering niet voor amv's, en een beroep op artikel 8 van het EVRM blijft mogelijk.

Cijfers van het WODC

Sinds 2022 brengt het WODC jaarlijks incidenten en misdrijven onder bewoners van COA-locaties en tijdelijke gemeentelijke opvanglocaties (tgo's) in kaart. Volgens de editie van juli 2026 verbleven in 2025 in totaal 112.745 mensen enige tijd op zo'n locatie.

De belangrijkste cijfers over 2025:

• De politie legde 7515 registraties van verdachten vast: 23 procent meer dan in 2024, terwijl het aantal opgevangen personen met 6 procent groeide.
• Het ging om 3270 unieke verdachten, ongeveer 3 procent van alle bewoners. Dat aandeel is sinds 2019 vrij constant.
• Van de verdachten was 21 procent minderjarig. Onder alleenstaande minderjarige vreemdelingen werd 8 procent verdacht van een misdrijf.
• 64 procent van de registraties betrof vermogensmisdrijven, vaak winkeldiefstal. Onder alle verdachten in Nederland was dat in 2024 33 procent.
• Er werden 130 verdachten van seksuele misdrijven geregistreerd, 1,7 procent van de registraties (bij de algemene bevolking in 2024: 1,4 procent).
• Levensdelicten vormden ongeveer 1 procent van de registraties en betroffen vooral pogingen. In 2025 ging het om zeven voltooide levensdelicten, over de hele periode 2019–2025 om twintig.
• Van alle verdachtenregistraties in Nederland in 2024 kwam 2,5 procent voor rekening van COA-bewoners.
• Daarnaast was 11 procent van de bewoners betrokken bij een incident van agressie of geweld binnen de opvang, meestal verbaal of fysiek geweld.

Ook in de strafrechtelijke afhandeling zijn er verschillen. Het Openbaar Ministerie besloot in 2025 in 59 procent van de zaken tegen COA-bewoners tot dagvaarding (in 2024 bij de algemene bevolking: 41 procent). De rechter bevond de verdachte in 95 procent van de zaken schuldig. Als er straf werd opgelegd, was dat in 72 procent van de gevallen een gevangenisstraf of jeugddetentie; bij de algemene bevolking was dat in 2024 36 procent.

Herkomst van verdachten

De verdachten zijn ongelijk verdeeld over herkomstgroepen. In 2025 werd 33 procent van de Algerijnse, 31 procent van de Marokkaanse en 25 procent van de Tunesische bewoners verdacht van een misdrijf, tegenover 3 procent van alle bewoners. Het gaat vooral om asielzoekers uit veilige landen met weinig kans op een verblijfsvergunning.

Dat patroon was al eerder zichtbaar:

• Via een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur kreeg De Telegraaf in 2017 politierapportages in handen. Daaruit bleek dat asielzoekers uit veilige landen in 2015 en 2016 verantwoordelijk waren voor twee derde van de misdrijven die aan asielzoekers werden toegeschreven, vooral winkeldiefstallen. Zij werden soms niet vervolgd, omdat vervolging de uitzetting zou bemoeilijken.
• Politiecijfers over januari 2017 tot juni 2018 telden 3888 verdachte asielzoekers. Van de Libische asielzoekers was 25 procent verdacht, van de Algerijnse 21 procent en van de Marokkaanse 19 procent; bij Syriërs was dat 3 procent. De politie wees daarbij op een mogelijk registratie-effect, omdat zij extra waakzaam is bij incidenten rond vreemdelingen en azc's.

Overlast rond Ter Apel en Budel

Ernstige overlast concentreert zich rond de aanmeldlocaties in Ter Apel en Budel, waar veel kansarme asielzoekers verblijven.

• In het winkelcentrum van Ter Apel verrichtte de politie in het eerste kwartaal van 2023 96 aanhoudingen voor diefstal, tegenover 62 een jaar eerder.
• De gemeente Westerwolde had toen, gerekend naar het aantal inwoners, de meeste meldingen van winkeldiefstal van Nederland.
• Volgens winkeliers en lokale politici ging het in minstens 85 procent van de gevallen om kansarme asielzoekers, vaak uit Noord-Afrika.
• Van de ongeveer 1700 bewoners van het aanmeldcentrum gaf een groep van zo'n honderd personen overlast.
• Door extra toezicht in Ter Apel verschoof de overlast deels naar Nieuw-Weerdinge, op de route naar het station van Emmen. Ook daar was extra inzet van politie en handhavers nodig.
• In Budel wilde volgens een inwonersonderzoek de helft van de inwoners na 2024 geen opvang meer.

Het Rijk zette straatcoaches en extra beveiliging in het winkelgebied van Ter Apel in. In 2024 begon het daarnaast met een schaderegeling voor getroffen ondernemers.

Effect op de buurt

Of een azc de criminaliteit in de directe omgeving verhoogt, is apart onderzocht. Een in 2018 gepubliceerd WODC-onderzoek naar cijfers over 2005, 2010 en 2015 vond daarvoor geen aantoonbaar effect. Rond COA-locaties werden wel iets meer woninginbraken en andere misdrijven geregistreerd, maar volgens de onderzoekers lagen die locaties vaker in sociaal-economisch zwakkere buurten met van zichzelf al meer criminaliteit. NU.nl ging in 2022 langs de dertig gemeenten met de grootste azc's. De meeste daarvan ervoeren weinig of geen overlast; uitzonderingen waren onder meer Budel en Delfzijl.

Discussie over de cijfers

De presentatie van de cijfers is meermaals omstreden geweest. In mei 2019 bleek na vragen van De Telegraaf dat in de eerste landelijke cijfers over 2018 ernstige delicten onder de categorie 'overige' waren geplaatst. Het ging om in totaal 4600 misdrijven, van wie de categorie 'overige' er duizend omvatte, onder meer 79 zedenmisdrijven en pogingen tot moord of doodslag. Staatssecretaris Mark Harbers noemde dat onbedoeld.

Het WODC tekent bij zijn eigen cijfers aan dat ze niet zijn gecorrigeerd voor de samenstelling van de groep. Onder bewoners van de opvang zijn veel meer jonge mannen dan in de totale bevolking, en bij een correctie zouden de verschillen kleiner worden.

Aanpak door de overheid

In haar reactie op de WODC-monitor van juli 2026 stelde de regering dat de overlast en criminaliteit van een beperkte groep asielzoekers grote gevolgen heeft voor omwonenden, medewerkers en medebewoners. Daarom kondigde zij een harde aanpak aan:

• snelle berechting via (super)snelrecht;
• een versterkte aanpak van stelselmatige overlastgevers;
• meer locaties met verscherpt toezicht;
• extra politie in gemeenten met een aanmeldlocatie;
• een landelijke persoonsgerichte aanpak van mobiele, overlastgevende jongeren, onder wie een groep jonge Syrische asielzoekers.

Geldermalsen 2015

Tijdens de Europese vluchtelingencrisis liep in Geldermalsen een raadsvergadering over een azc voor 1500 asielzoekers op 16 december 2015 uit op rellen. Demonstranten gooiden vuurwerk en stenen en drongen door de hekken bij het gemeentehuis; agenten losten waarschuwingsschoten. Het was voor het eerst in Nederland dat een raadsvergadering door geweld werd beëindigd. Er werden 44 mensen aangehouden. Een week later trok het college het voorstel in. De burgemeester sprak van een inschattingsfout: de snelheid en omvang van het plan hadden veel weerstand en polarisatie opgeroepen.

Protestgolf 2025

In 2025 ontstond een nieuwe golf van protesten. In het voorjaar liepen meerdere demonstraties in Noord-Brabant uit de hand, onder meer in Berlicum en in Uden. Daar moest de Mobiele Eenheid (ME) in april een informatiebijeenkomst van de gemeente Maashorst beëindigen. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) zag een verband tussen het asielbeleid van het kabinet en de hevigheid van de protesten.

In september 2025 kwam het tot ongeregeldheden in onder meer Doetinchem en Hoofddorp; ook in Nieuwerkerk aan den IJssel stond de ME paraat. Enkele azc's zegden hun open dag af.

Een inventarisatie van Nieuwsuur telde tot half oktober 2025 protesten in ten minste 49 gemeenten. In 21 daarvan waren de plannen aangepast of vertraagd. Gemeenten als Uithoorn en Doetinchem lieten bij raadsvergaderingen over azc's geen pers en publiek meer toe.

Samenstelling van de protesten

Een analyse van de NOS van lokale anti-azc-protesten sinds 1 januari 2025 telde ten minste 34 protesten en 163 aanhoudingen. Van de aangehouden personen van wie de woonplaats bekend was, kwam ruim 40 procent van buiten de gemeente. Landelijke demonstraties, zoals die op het Malieveld in Den Haag in september 2025, vielen buiten deze telling.

Een vervolganalyse van 48 protesten sinds september 2025 liet zien dat de grootste groep demonstranten bestond uit buurtbewoners die hun onvrede over asielopvang uitten. Daarnaast was steeds een klein groepje actievoerders aanwezig, onder wie leden van zogeheten Defend-groepen. De minister van Asiel en Migratie maakte in mei 2026 bekend dat de AIVD onderzoek doet naar georganiseerde acties bij gewelddadige protesten. In Wijk bij Duurstede werden in juni 2026 de ruiten van het gemeentehuis ingegooid.

Protesten in 2026

Na nieuwe gewelddadige demonstraties bij spoednoodopvanglocaties overlegden kabinet en medeoverheden op 18 mei 2026 in het Catshuis. Afgesproken werd dat een ondersteuningsteam van de VNG gemeenten zou helpen bij communicatie, participatie en openbare orde rond nieuwe opvanglocaties.

In september 2026 liepen protesten in Opheusden en Kesteren uit op rellen. De gemeente Neder-Betuwe moet op grond van de Spreidingswet 132 asielzoekers opvangen. In Kesteren hield de politie tien mensen aan, die volgens de politie allemaal uit de regio kwamen. In Rhenen werden bij een protest ruiten van het gemeentehuis vernield. De gemeenteraad stemde dezelfde avond met vijftien tegen drie stemmen in met een voorstel voor asielopvang.