| Astacidae | ||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||||||||||
| Europese rivierkreeft (Astacus astacus) | ||||||||||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
| Familie | ||||||||||||||||||||||
| Astacidae Latreille, 1802 | ||||||||||||||||||||||
 Afbeeldingen op Wikimedia Commons | ||||||||||||||||||||||
 Astacidae op Wikispecies | ||||||||||||||||||||||
| (en) World Register of Marine Species | ||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||
Astacidae is een familie van kreeftachtigen uit de klasse Malacostraca (hogere kreeftachtigen). Ze leven in Europa, West-Azië en Noord-Amerika.
De soorten lijken in hun algemene lichaamsvorm op rivierkreeften uit andere families en kunnen op het eerste gezicht niet worden onderscheiden van vertegenwoordigers van de families Cambaridae en Parastacidae. Onderscheidende kenmerken zijn: Op sommige leden van de eerste antennes bevinden zich altijd twee groepen haarborstels, die esthetasken worden genoemd. De kieuwformule toont altijd achttien functionele kieuwen (plus twee of drie rudimentaire en één epipod). Het zitbeen (een beensegment van de pereopoden) van de mannetjes heeft geen haak. Bij het vrouwtje is het eerste paar pleopoden teruggevallen. Bovendien verschilt de specifieke vorm van de eerste pleopoden van de mannetjes, omgezet in voortplantingsorganen, van die van Cambaridae (ze zijn volledig afwezig bij Parastacidae).
Bij de in Europa aanwezige (inheemse en geïmporteerde) rivierkreeftsoorten wordt bij de veldbepaling meestal niet de familie bepaald en wordt het geslacht of de soort direct bepaald.
Bij Astacidae is aangetoond dat zowel chemische stimuli (feromonen) als optische stimuli eem significante rol spelen zijn in het contact tussen de geslachten vóór de paring. In tegenstelling tot Cambaridae, plaatsen de mannetjes van Astacidae een extern bevestigde spermatofoor direct bij de uitgangsopening van de gonoduct van de vrouwtjes (op de derde peraeopod), waarbij de eerste twee pleopod-paren die in gonopoden zijn veranderd hen helpen met fijne oriëntatie. Bij sommige soorten zijn gevechten tussen mannetjes om toegang tot vrouwtjes gedocumenteerd (bijvoorbeeld bij de zoetwaterkreeft Austropotamobius pallipes). Als een mannetje paart met een reeds gedekt vrouwtje, legt hij ofwel zijn spermatoforen bovenop de reeds aanwezige spermatoforen, ofwel probeert hij ze van tevoren op te eten en ze zo te verwijderen. Zoals bij alle rivierkreeften, draagt het vrouwtje de bevruchte eieren aan het pleon om ze te beschermen tegen roofdieren.
Astacidae-soorten leven in stromende en stilstaande binnenwateren en geven de voorkeur aan helder, koud water. Ze hebben een lagere tolerantie voor opwarming dan veel Cambaridae en Parastacidae.
Astacidae-soorten hebben een onsamenhangende verspreiding van twee ver van elkaar verwijderde gebieden op verschillende continenten. Ze leven enerzijds in Europa (en onmiddellijk grenzend aan West-Azië), anderzijds met één geslacht (Pacifastacus) in het westen van Noord-Amerika (vooral centraal in het zuiden van de Verenigde Staten en Mexico).
Samen met de Noord-Amerikaanse familie Cambaridae en de recentelijk gescheiden Oost-Aziatische familie Cambaroididae (met het enkele geslacht Cambaroides), vormen Astacidae de superfamilie Astacoidea. Deze families op het noordelijk halfrond vormen samen met Parastacidae op het zuidelijk halfrond de bredere familie van rivierkreeften. Terwijl eerdere onafhankelijke evolutie van zoetwaterkreeften op het noordelijk en zuidelijk halfrond van kreeftachtige voorouders is overwogen, heeft DNA-analyse nu onthuld dat alle rivierkreeften een monofyletische clade vormen. Dit suggereert dat de overgang van zee naar zoet water slechts één keer heeft plaatsgevonden. De splitsing van Astacidae en Cambaridae vond, volgens de methodologie van de moleculaire klok, ongeveer 90 miljoen jaar geleden plaats.
Volgens DNA gegevens vormen de Astacidae-soorten een monofyletische eenheid. In eerdere onderzoeken was de positie van het Oost-Aziatische geslacht Cambaroides problematisch, dat in verschillende analyses nauwer verwant leek te zijn aan Astacidae of Cambaridae en vervolgens een of beide families parafyletisch maakte. Het lijkt nu duidelijk dat Cambaroides de zustergroep vormt van Astacidae.
Binnen de familie worden gewoonlijk drie geslachten onderscheiden. Sommige auteurs scheiden het ondergeslacht Pontastacus van Astacus en het ondergeslacht Atlantastacus van Austropotamobius en komen dan met vijf geslachten; anderen verenigen de hele familie binnen het geslacht Astacus. De momenteel vermelde soorten zijn als volgt, waarbij de auteurs Keith A. Crandall en Sammy De Grave een aantal controversiële soorten erkennen op basis van een herziening door de Russische taxonoom Yaroslav Starobogatov. Deze zijn tot nu toe verenigd in de brede soort Astacus leptodactylus, die nog steeds door veel taxonomen wordt bepleit. De literatuur over veel van deze controversiële soorten is alleen beschikbaar in het Russisch en hun onafhankelijkheid en verspreiding zijn onduidelijk en omstreden.
De familie werd vroeger verder afgebakend en omvatte onder andere Cambaridae (toen aangenomen als de onderfamilie Cambarinae); de huidige familie komt alleen overeen met de voormalige onderfamilie Astacinae.
Er zijn twee fossiele soorten beschreven:
