Een bedrijfsmodel, ook businessmodel of zakenmodel genoemd, beschrijft hoe een organisatie waarde creëert, deze aan klanten of gebruikers levert en daarmee inkomsten of andere opbrengsten verkrijgt. Het omvat onder meer het aanbod, de doelgroep, de benodigde activiteiten en middelen en de samenhang tussen inkomsten en kosten.
Begrip en onderdelen
In de wetenschappelijke literatuur bestaat geen algemeen aanvaarde definitie van het begrip. Onderzoekers benaderen bedrijfsmodellen vanuit verschillende invalshoeken, waaronder elektronische handel, strategie en innovatie. De Oslo Manual van de OESO en Eurostat rekent zowel de belangrijkste bedrijfsprocessen als de voornaamste producten tot het bedrijfsmodel. Een onderneming kan verschillende bedrijfsmodellen naast elkaar gebruiken, bijvoorbeeld voor afzonderlijke productgroepen of markten.
Osterwalder en zijn coauteurs beschrijven de waardepropositie als het geheel van producten en diensten waarmee waarde voor een bepaalde klantgroep wordt gecreëerd. Deze vormt een onderdeel van het bredere bedrijfsmodel, dat ook de levering, klantrelaties, middelen, activiteiten, partners, inkomsten en kosten omvat.
Jonker en Faber benaderen een bedrijfsmodel als een manier om waardecreatie te organiseren. Zij verbinden dit met samenwerking, strategische keuzes en de context waarin de organisatie werkt.
Een verdienmodel beschrijft de manier waarop inkomsten worden verkregen en vormt daarmee een onderdeel van een bedrijfsmodel. Een bedrijfsmodel omvat daarnaast de organisatie van de activiteiten waarmee het aanbod tot stand komt en wordt geleverd.
Bedrijfsmodel en strategie
Een bedrijfsmodel hangt samen met de bedrijfsstrategie, maar de begrippen zijn niet zonder meer uitwisselbaar. In het Business Model Template van Jonker en Faber is de strategie de route naar het beoogde doel; de kernactiviteiten geven aan hoe die route wordt uitgevoerd. Teece en Linden onderscheiden strategische analyse van het ontwerp van het bedrijfsmodel. Strategische analyse gaat onder meer over de keuze en volgorde van de klantsegmenten waarop een onderneming zich richt. Het bedrijfsmodel moet aansluiten op die strategie, maar ook op de middelen en de cultuur van de organisatie.
Het Business Model Canvas van Alexander Osterwalder en Yves Pigneur is een hulpmiddel om een bedrijfsmodel in negen samenhangende bouwstenen weer te geven.
Bouwsteen
Beschrijving
Klantsegmenten
De groepen klanten of gebruikers waarop de organisatie zich richt
Waardeproposities
Het aanbod en de waarde daarvan voor klanten
Kanalen
De manieren waarop klanten worden bereikt en het aanbod wordt geleverd
Klantrelaties
De relaties die met verschillende klantgroepen worden onderhouden
Inkomstenstromen
De opbrengsten uit de verschillende klantsegmenten
Kernmiddelen
De middelen die nodig zijn om het bedrijfsmodel uit te voeren
Kernactiviteiten
De belangrijkste activiteiten van de organisatie
Kernpartners
De leveranciers en andere samenwerkingspartners
Kostenstructuur
De kosten die samenhangen met het bedrijfsmodel
De bouwstenen beïnvloeden elkaar: een verandering van klantsegment kan bijvoorbeeld gevolgen hebben voor de kanalen, activiteiten en kosten.
Verdienwijzen en platforms
Bedrijfsmodellen kunnen worden beschreven aan de hand van hun verdienwijze of de manier waarop zij activiteiten organiseren. Deze kenmerken kunnen worden gecombineerd. De OESO bespreekt bijvoorbeeld onlineplatforms en abonnementsdiensten, waarbij ook combinaties met gratis en betaalde toegang voorkomen.
Bij een abonnement betaalt de klant periodiek voor goederen of diensten. Dit kan zowel toegang tot digitale diensten als herhaalde levering van fysieke producten betreffen. Bij freemium is een beperkt aanbod gratis beschikbaar en wordt voor aanvullende mogelijkheden betaald.
Een onlineplatform maakt interacties mogelijk tussen verschillende, onderling afhankelijke gebruikersgroepen. Voorbeelden zijn platforms die kopers en verkopers of adverteerders en gebruikers samenbrengen. Digitale marktplaatsen kunnen inkomsten verkrijgen uit transactievergoedingen; andere platforms verdienen aan advertenties. Platforms kunnen profiteren van netwerkeffecten: de waarde voor gebruikers hangt dan mede af van het aantal deelnemers aan dezelfde of een andere gebruikersgroep.
Digitalisering
Digitale technologie verandert zowel bestaande bedrijfsmodellen als de mogelijkheden om nieuwe modellen te ontwikkelen. Cloudcomputing maakt het bijvoorbeeld mogelijk computercapaciteit en software als dienst aan te bieden. Gebruikers kunnen deze middelen naar behoefte afnemen, waardoor investeringen in eigen apparatuur kunnen worden vervangen door uitgaven voor gebruik.
Digitalisering kan ook de verhouding tussen een onderneming en haar partners veranderen. Teece en Linden bespreken in dit verband de keuze tussen eigen uitvoering en uitbesteding, het verlenen van licenties en de samenwerking met andere ondernemingen rond een platform.
Duurzame bedrijfsmodellen
Bij duurzame bedrijfsmodellen staan naast economische opbrengsten ook sociale en ecologische waarde centraal. In Nieuwe business modellen onderscheidt Jonker drie uitgangspunten: het creëren van verschillende soorten waarde, het delen van die waarde en het gezamenlijk organiseren van waardecreatie.
Het Business Model Template van Jonker en Faber omvat ook de gevolgen van het model en de waarden die bij transacties worden uitgewisseld. Daarbij wordt gekeken naar andere opbrengsten dan uitsluitend omzet. Onderzoek naar duurzame bedrijfsmodellen behandelt onder meer circulaire economie, samenwerking en de verdeling van activiteiten tussen organisaties.
Bedrijfsmodelinnovatie
Bedrijfsmodelinnovatie, ook businessmodelinnovatie genoemd, betreft veranderingen in het bedrijfsmodel. Volgens de Oslo Manual kunnen deze beperkt blijven tot bepaalde producten of bedrijfsfuncties, maar ook beide tegelijk veranderen. Het onderscheid met productinnovatie en innovatie van bedrijfsprocessen is daardoor niet altijd scherp.
Een ingrijpende verandering kan bijvoorbeeld bestaan uit het betreden van nieuwe productmarkten waarvoor andere bedrijfsprocessen nodig zijn. Ook de overgang van een fysiek product naar een digitaal geleverde dienst kan zowel het product als de productie en levering veranderen.
Bedrijfsmodelinnovatie is een onderwerp binnen het onderzoek naar innovatiemanagement. Een overzichtsstudie uit 2025 beschrijft een sterke groei van het aantal wetenschappelijke publicaties over het onderwerp sinds 2016.
1234OECD, Evolving E-Commerce Business Models, in: Unpacking E-commerce: Business Models, Trends and Policies, OECD Publishing, 2019. Geraadpleegd op 6 oktober 2026.
Zie Business Model Canvas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.