De Butyrkagevangenis (Russisch: Бутырская тюрьма, Boetyrskaja tjoerma), officieel bekend als Penitentiaire Inrichting IZ-77/2, is een van de oudste en meest beruchte gevangenissen van Rusland. Het complex ligt in de wijk Tverskoj in het noordelijke deel van het centrum van Moskou. Het complex deed in de loop der eeuwen dienst als centrale gevangenis, doorgangskamp en heropvoedingsgesticht. Vooral tijdens de Sovjetperiode, en met name tijdens de 'Grote Zuivering' onder Jozef Stalin, verwierf de gevangenis een angstaanjagende reputatie als overvol detentiecentrum voor politieke gevangenen.
De oorsprong van de gevangenis ligt in de 17e eeuw, toen er op de locatie een houten kazerne stond voor een regiment van de Kozakken. Onder de heerschappij van tsarina Catharina de Grote werd besloten om op deze plek een stenen gevangeniscomplex te bouwen. Het ontwerp werd toevertrouwd aan de prominente Russische architect Matvej Kazakov. Het complex opende zijn deuren in 1771 als een versterkt fort met vier kenmerkende hoektorens.
In de 19e eeuw fungeerde Butyrka voornamelijk als de centrale doorgangsgevangenis (peresylnaja tjoerma) van Moskou. Vanuit dit complex werden jaarlijks tienduizenden veroordeelden en bannelingen via de brute transportroutes naar Siberië getransporteerd. Rond 1879 werd de gevangenis ingrijpend verbouwd en uitgebreid om plaats te bieden aan grotere aantallen gedetineerden.
Na de Russische Revolutie van 1917 namen de bolsjewieken het complex over. Tijdens de stalinistische zuiveringen in de jaren 1930 (de Grote Zuivering) werd Butyrka het epicentrum van massale repressie in Moskou. De gevangenis raakte extreem overbevolkt; cellen die oorspronkelijk ontworpen waren voor 10 tot 20 personen, werden dikwijls volgepropt met meer dan 100 gevangenen.
Gevangenen werden in Butyrka onderworpen aan intensieve psychologische en fysieke ondervragingen door de geheime dienst (NKVD). Velen werden vanuit de gevangenis direct geëxecuteerd in de kelders of getransporteerd naar de dwangarbeidskampen van de Goelag.
Na de dood van Stalin in 1953 verbeterden de omstandigheden in de gevangenis enigszins. Onder het bewind van Nikita Chroesjtsjov in de jaren 1950 werd Butyrka zelfs tijdelijk ingezet als een "modelgevangenis". Buitenlandse delegaties en journalisten kregen destijds streng geregisseerde rondleidingen om te laten zien hoe humaan het Sovjet-penitentiaire systeem was geworden. Achter de schermen bleef het echter een streng bewaakt complex voor criminelen en dissidenten.
Het complex is ontworpen als een compact fort en bestaat uit meerdere bakstenen gebouwen en cellenblokken. De vier historische torens dragen elk hun eigen geschiedenis:
Binnen de muren beschikt de gevangenis over administratieve zones, medische faciliteiten en een inmiddels heropende orthodoxe kerk, die tijdens de Sovjetperiode was omgebouwd tot extra celruimte.
Door de geschiedenis heen hebben talloze prominente figuren uit de politiek, wetenschap en cultuur vastgezeten in de Butyrkagevangenis:
Vandaag de dag is de Butyrkagevangenis nog altijd in gebruik als een onderzoeksgevangenis (Sizo) onder het beheer van de Russische federale penitentiaire dienst. Hoewel er in de loop der jaren renovaties zijn uitgevoerd om aan modernere standaarden te voldoen, kampt het historische complex regelmatig met kritiek van mensenrechtenorganisaties vanwege de verouderde infrastructuur en slechte ventilatie. Er zijn herhaaldelijk plannen geopperd om de gevangenis te sluiten en te verplaatsen naar een moderne faciliteit buiten Moskou, maar het complex is tot op heden (2026) operationeel.