Elzenkrulzoom

Elzenkrulzoom
Elzenkrulzoom (Paxillus rubicundulus)
Taxonomische indeling
Rijk:Fungi (Schimmels)
Stam:Basidiomycota
Klasse:Agaricomycetes
Onderklasse:Agaricomycetidae
Orde:Boletales (Boleten)
Familie:Paxillaceae
Geslacht:Paxillus
Soort
Paxillus rubicundulus
P.D. Orton (1969)
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De elzenkrulzoom (Paxillus rubicundulus) is een paddenstoel uit de familie Paxillaceae. De soort vormt ectomycorrhiza met elzen (Alnus) en wordt vooral aangetroffen in vochtige milieus met els.

Kenmerken

Macroscopische kenmerken

De hoed is ongeveer 5–10 cm breed. De hoed is aanvankelijk gewelfd en heeft een ingerolde rand, maar wordt later vlak tot enigszins trechtervormig. Het hoedoppervlak is geelbruin, okerbruin, olijfbruin tot roestbruin en breekt bij oudere vruchtlichamen vaak open in vezelige, aangedrukte schubben. Bij vochtig weer kan het hoedoppervlak enigszins kleverig zijn.

De lamellen staan dicht opeen, lopen duidelijk langs de steel af en zijn vaak gevorkt of onderling verbonden. De lamellen zijn aanvankelijk geelachtig en worden later oker- tot bruinachtig. Bij kneuzing verkleuren ze bruin tot roodbruin.

De steel is doorgaans kort en cilindrisch tot naar de voet versmallend. De steel is geelachtig tot geelbruin en verkleurt bij aanraking bruinachtig. Het vlees is geelachtig en kan na beschadiging bruin tot roodbruin verkleuren.

De sporee is grijsbruin.

Microscopische kenmerken

De sporen van Paxillus rubicundulus zijn glad en min of meer cilindrisch, met relatief rechte zijden. Volgens de sleutel van Læssøe et al. meten de sporen 6,5–8,5(–9) × (4–)4,5–5(–5,5) µm.

Ecologie

De elzenkrulzoom is een ectomycorrhizavormende soort die gebonden is aan elzen. In moderne Europese determinatiesleutels wordt Paxillus rubicundulus vooral in verband gebracht met zwarte els (Alnus glutinosa). De elzenkrulzoom groeit vooral op vochtige plaatsen, zoals elzenbroekbossen, rivier- en beekoevers en andere natte terreinen met elzen.

Gelijkende soorten

De elzenkrulzoom lijkt sterk op de gewone krulzoom (Paxillus involutus). De gewone krulzoom heeft doorgaans een hoed die minder duidelijk in vezelige schubben openbreekt en bezit gemiddeld grotere en bredere sporen. Daarnaast kan P. involutus met verschillende loof- en naaldbomen mycorrhiza vormen. P. rubicundulus en de nauw verwante soorten P. olivellus en P. adelphus zijn daarentegen aan elzen gebonden.

Binnen het elzengebonden Paxillus rubicundulus-complex komen naast P. rubicundulus nog twee sterk gelijkende Europese soorten voor:

Voor een betrouwbare scheiding tussen P. rubicundulus, P. olivellus en P. adelphus kunnen microscopische kenmerken en in sommige gevallen DNA-onderzoek noodzakelijk zijn.

Taxonomie

Paxillus rubicundulus werd in 1969 beschreven door de Britse mycoloog Peter Darbishire Orton.

Voor elzengebonden krulzomen werd lange tijd de naam Paxillus filamentosus gebruikt. Moleculair en morfologisch onderzoek van Jargeat et al. uit 2016 liet echter zien dat wat eerder als het P. rubicundulus-complex werd opgevat, uit ten minste drie afzonderlijke soorten bestaat: P. rubicundulus sensu stricto, P. olivellus en P. adelphus. Jargeat et al. concludeerden bovendien dat de oude naam Paxillus filamentosus niet eenduidig op een van deze drie soorten kon worden toegepast. Species Fungorum beschouwt Paxillus rubicundulus als geaccepteerde naam.

Verspreiding

De drie soorten van het Paxillus rubicundulus-complex zijn gezamenlijk bekend uit Europa en delen van Noord-Afrika en West-Azië. In Nederland wordt Paxillus rubicundulus door de Nederlandse Mycologische Vereniging en de NDFF Verspreidingsatlas vermeld onder de Nederlandse naam elzenkrulzoom.

Bij de interpretatie van oudere verspreidingsgegevens van de elzenkrulzoom is voorzichtigheid nodig. Vondsten die vroeger als P. filamentosus of als P. rubicundulus in ruime zin werden gedetermineerd, kunnen namelijk ook betrekking hebben op P. olivellus of P. adelphus.

Giftigheid

De elzenkrulzoom moet niet als eetbare paddenstoel worden beschouwd. Van soorten uit het geslacht Paxillus is het zogeheten paxillussyndroom bekend, waarbij een ernstige immunologische afbraak van rode bloedcellen kan optreden. Het Italiaanse gezondheidsinstituut Istituto Superiore di Sanità noemt zowel Paxillus involutus als Paxillus rubicundulus als veroorzakers van dit syndroom. Het paxillussyndroom kan leiden tot ernstige hemolyse, bloedarmoede, nierproblemen, shock en in ernstige gevallen overlijden.