Ferdinand Mertens

Ferdinand Mertens
Plaats uw zelfgemaakte foto hier
Persoonsgegevens
Geboortenaam Ferdinand Jean Hubert Mertens
Geboortedatum 8 september 1946
Geboorteplaats Wahlwiller
Geboorteland Nederland
Opleiding en beroep
Opleiding gevolgd aan hogere technische schoolBewerken op Wikidata
Opleiding/studie­richting werktuigbouwkunde, sociologieBewerken op Wikidata
Beroep deskundige onderwijs- en overheidstoezicht, schrijver
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Ferdinand Jean Hubert Mertens (Wahlwiller, 8 september 1946) is een Nederlands deskundige op het gebied van onderwijs- en overheidstoezicht, schrijver en voormalig rijksambtenaar. Hij was inspecteur-generaal van het Onderwijs en daarna de eerste inspecteur-generaal van Verkeer en Waterstaat. Van 2005 tot 2013 was hij lid van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, en tot 2011 bekleedde hij aan de Technische Universiteit Delft de leerstoel Toezicht vanwege de overheid. Hij schreef boeken over het werk van inspecties en over de filosoof Otto Neurath.

Loopbaan

Opleiding en ministerie

Mertens groeide op in een katholiek arbeidersgezin. Na de ulo, waar hij zich naar eigen zeggen vooral verveelde, studeerde hij werktuigbouwkunde aan de uts in Heerlen en de hts in Venlo. Op die laatste school schreef hij in 1969 met twee medestudenten een structuurplan voor de inspraak van studenten, dat de landelijke HTS-Unie als leidraad voor alle hts'en koos. Als voorzitter van die unie waarschuwde hij in mei 1970 op een congres op kasteel Rijckholt dat de Staatsmijnen/DSM te veel invloed zou krijgen op een nieuwe hts in de Westelijke Mijnstreek.

Daarna volgde een studie sociologie in Groningen, die hij in 1976 afsloot met het doctoraalexamen. Vanaf 1973 werkte hij al als onderzoeker aan de Technische Hogeschool Twente, en in 1977 ging hij naar het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen. Op 8 mei 1981 promoveerde hij aan de Universiteit van Amsterdam bij Adriaan de Groot op Stages in een beroepsopleiding, toen hij op het ministerie hoofd was van het Stafbureau Onderwijskundige Ondersteuning. Volgens zijn proefschrift, waarover het ANP berichtte, kregen hts'ers een zeer eenzijdige opleiding en bracht het praktijkjaar daarin geen verandering, omdat ook de stage overheersend vaktechnisch was.

In 1990 werd hij plaatsvervangend secretaris-generaal, onder meer voor de reorganisatie van het ministerie. Die functie had hij in 1996 nog. Daarnaast was hij directeur-generaal Beroepsonderwijs. Hij was de architect van het zogeheten grenslandenbeleid, de onderwijssamenwerking met Noordrijn-Westfalen, Nedersaksen, Bremen en Vlaanderen. Daarvoor kreeg hij in 1996 van de Duitse overheid het Bundesverdienstkreuz mit Stern. In 1994 trad hij op als secretaris van de Stichting Onderwijsdebat, die wilde dat burgers en bedrijven het onderwijs na het zestiende jaar zelf zouden betalen. Toen secretaris-generaal Rien Meijerink in 1995 vertrok, noemde Trouw Mertens als mogelijke opvolger. Van 1995 tot 1997 was hij ook hoogleraar bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zijn oratie uit 1996, Vriendelijk converseren en krachtig optreden, ging over vakmanschap in de beleidsadvisering.

Inspecteur-generaal van het Onderwijs

In 1996 werd Mertens benoemd tot inspecteur-generaal van het Onderwijs, een functie die hij naar eigen zeggen zelf had geambieerd. Volgens Binnenlands Bestuur trad hij op 1 januari 1997 aan. In zijn boek uit 2023 beschrijft hij hoe hij afstand hield tot de directeuren-generaal: hij had kantoor buiten het ministerie en wilde geen deel uitmaken van de bestuursraad. De inspectie ging in zijn tijd over op integraal schooltoezicht, waarbij inspecteurs afzonderlijke scholen beoordeelden volgens een zelf opgesteld kwaliteitsmodel. Dat was zijn inzet geweest, zei hij bij zijn vertrek. Het Onderwijsblad schreef dat de overgrote meerderheid van de schooldirecties tevreden was.

Bij de presentatie van het Onderwijsverslag 1998 stelde Mertens dat vijf procent van de zogeheten zwarte scholen niet meer op eigen kracht kon verbeteren en dat er voor hen een soort McKinsey moest komen. In de NRC zei hij in mei 1999 dat het slecht ging met allochtone leerlingen, ook buiten de zwarte scholen, en dat falende scholen zich niet meer mochten verstoppen. Als voorbeeld noemde hij de christelijke basisschool Havelterberg, waarvan het bestuur na jaren van slechte inspectieoordelen werd overgedragen aan het gemeentebestuur van Meppel. Een jaar later toonde hij zich bezorgd over de betrouwbaarheid van examens en pleitte hij ervoor dat opleidingen hun examens niet langer zelf maakten. Om het lerarentekort te bestrijden stelde Mertens in november 2000 nieuwe lerarenopleidingen voor, onder meer speciaal voor allochtonen. Bij zijn vertrek zei hij in de Volkskrant dat de overheid scholen te veel voorschreef en dat ze zelf moesten kiezen, ook over het studiehuis en de kerndoelen. Mertens wilde dat de rapporten het begin waren van een gesprek over de school. Trouw schreef later dat hij de reputatie had graag buiten de voorgeschreven kaders te denken, en herinnerde aan zijn uitspraak bij dat vertrek over de "debiliserende uniformiteit" op scholen.

Inspecteur-generaal van Verkeer en Waterstaat

Op 15 januari 2001 stapte hij over naar het Ministerie van Verkeer en Waterstaat om daar onder minister Tineke Netelenbos een zelfstandig inspectieapparaat op te zetten. Hij was de eerste inspecteur-generaal van de nieuwe dienst, de Inspectie Verkeer en Waterstaat. Deze werd volgens NRC bij de oprichting losgemaakt van politiek en beleidsmakers om politisering van het toezicht te voorkomen. Het Algemeen Dagblad kondigde eind 2003 een debat aan in Buitenhof tussen hem en de inspecteurs-generaal van Onderwijs en Volksgezondheid over de optredende en terugtredende overheid.

Onderzoeksraad en Delft

In 2005 werd Mertens lid van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, wat hij combineerde met een hoogleraarschap in Delft. Zijn leerstoel heette Toezicht vanwege de overheid. Hij doceerde daarnaast aan de NSOB en de School voor Politieleiderschap van de Politieacademie, en was lid van de commissie van advies van het RIVM. Bij koninklijk besluit van 26 januari 2009 werd hij als raadslid herbenoemd tot 1 februari 2013. Zijn Delftse oratie uit 2006 had als titel Toezicht in een polycentrische samenleving. In 2011 nam hij afscheid als hoogleraar, op een congres over toezicht en wetenschap dat op 22 juni eindigde met zijn rede en de presentatie van zijn boek Inspecteren. Op 1 september 2011 ging hij met emeritaat. Aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) was hij tot 2015 verantwoordelijk voor het Leeratelier Toezicht en Naleving.

Op 27 november 2007 werd hij gehoord door de commissie-Dijsselbloem. Daar noemde hij studielast een "heel ongeschikt begrip" voor wet- en regelgeving, omdat het niet te handhaven was. In het hoger beroepsonderwijs had het volgens hem geleid tot een "tamelijk chaotische situatie". Het eindrapport van de commissie haalt zijn uitspraken over de rol van de inspectie aan.

Opvattingen over toezicht

In Binnenlands Bestuur zette Mertens zich in 2008 af tegen het debat over de last van toezicht voor bedrijven en instellingen. Toezicht is er volgens hem om de burger te beschermen tegen systemen waarop die individueel geen invloed heeft, en het heeft afstand en deskundigheid nodig om gezag te krijgen. Vertrouwen als sleutelbegrip wees hij af ("een hopeloos woord"), want zonder eigen vragen zou een inspectie een hofnar worden. Ook zag hij niets in het samenvoegen van rijksinspecties, en hij vreesde dat kleine gemeenten de toezichtfunctie niet konden waarmaken. Bij het verschijnen van Inspecteren, dat zes casussen bevat waaronder de Bijlmerramp, noemde hij de snelle overstap van toezichthouders naar een repressieve aanpak een ernstige bedreiging voor goed toezicht.

De minister en de inspecteur-generaal (2023) beschrijft hoe het onderwijstoezicht zich ontwikkelde, aan de hand van de vijf ministers met wie Mertens te maken had. Hans Wilmink, die hem via de NSOB kende, destilleerde er op Platform O onder meer de stelling uit dat een onafhankelijk oordeel belangrijker is dan een onafhankelijke positie. In zijn slothoofdstuk betwijfelt Mertens of de inspectie de wettelijk geborgde onafhankelijkheid in de praktijk wel voldoende heeft waargemaakt. Het boek werd ook besproken door Marlies Honingh in Tijdschrift voor Toezicht, door Myrte Legemaate in Th&ma Hoger Onderwijs en door Karen Heij in Van 12 tot 18.

Ook na zijn emeritaat reageerde hij in de pers op het toezicht. Toen de Amerikaanse luchtvaartautoriteit FAA in 2012 kritiek had op de kennis van Nederlandse luchtvaartinspecteurs, zei hij in de NRC dat de steeds grotere inspectie werd geleid door algemene managers met weinig deskundigheid op transportgebied. In 2014 besloot die inspectie controles vooraf aan te kondigen. In de Volkskrant noemde Mertens dat bij papieren begrijpelijk, maar niet als je het feitelijke gedrag van een bedrijf wilt zien. Hij wees daarbij op de brand bij Chemie-Pack.

Otto Neurath

Mertens verdiepte zich sinds de jaren negentig in Otto Neurath en gebruikte diens ideeën in zijn denken over de beleidsambtenaar. Zijn lezing Otto Neurath terug in Den Haag was in oktober 2006 de proloog van de manifestatie After Neurath van Stroom Den Haag. Een jaar later verscheen bij het Sociaal en Cultureel Planbureau Otto Neurath en de maakbaarheid van de betere samenleving. In 2026 publiceerde hij met historicus Michel van Duijnen Van wie is de beeldstatistiek?, over de strijd om Neuraths werk en nalatenschap. Het boek behandelt hoe de Nederlandse Stichting voor Statistiek tijdens de bezetting van dat werk profiteerde en hoe de onderhandelingen over rechten en teruggave na de oorlog vastliepen.