Spreekangst, ook wel presentatieangst, glossofobie of lalofobie genoemd, is angst of sterke spanning die optreedt bij het spreken voor een groep of publiek. In het Algemeen Nederlands Woordenboek worden glossofobie en lalofobie aangemerkt als neologisme, met 2002 als vroegste datering. Het woord glossofobie is afgeleid van het Griekse γλῶσσα glōssa, wat tong betekent, en φόβος fobos, wat angst of vrees betekent.[bron?]
Spreekangst wordt beschouwd in relatie tot sociale angst, maar kan ook voorkomen bij mensen die niet voldoen aan de criteria voor een sociale angststoornis. Het kan variëren van spanning voorafgaand aan een presentatie tot ernstige angst die leidt tot vermijding en beperkingen in studie, werk of sociaal functioneren. Hoewel enige nervositeit bij het toespreken van een grote groep mensen als normaal wordt beschouwd (heel veel mensen hebben hier last van), openbaart deze angst zich bij sommige mensen in extreme mate.
In een bevolkingsonderzoek rapporteerde ongeveer een derde van de ondervraagden buitensporige angst bij het spreken voor een groot publiek; bij een kleiner deel leidde deze angst tot duidelijke beperkingen of ernstige spanning. In dat onderzoek was de angst bij 50 procent ontstaan vóór of op 13-jarige leeftijd, bij 75 procent vóór of op 17-jarige leeftijd en bij 90 procent vóór of op 20-jarige leeftijd.
Kenmerken
Spreekangst kan zich uiten in lichamelijke, cognitieve, emotionele en gedragsmatige reacties. Mogelijke lichamelijke reacties zijn onder meer verhoogde lichamelijke spanning en andere verschijnselen van fysiologische activatie. Cognitieve reacties kunnen bestaan uit zorgen over de eigen prestatie en de verwachting negatief door anderen te worden beoordeeld. De meest voorkomende symptomen zijn fysieke reacties zoals overmatig transpireren, een snelle ademhaling en een verhoogde hartslag.[bron?]
Veelvoorkomende zorgen bij mensen met spreekangst zijn bijvoorbeeld de angst om niet meer te weten wat men wil zeggen, niet verder te kunnen spreken (blokkeren), iets gênants te doen of zichtbare tekenen van nervositeit te vertonen.
Op gedragsmatig niveau kan spreekangst leiden tot het vermijden van presentaties of andere situaties waarin voor een groep gesproken moet worden.
Relatie met sociale angst
Spreken voor publiek is een sociale situatie waarin iemand wordt blootgesteld aan mogelijke beoordeling door anderen. Spreekangst wordt daarom in de wetenschappelijke literatuur in verband gebracht met sociale angst en de sociale-angststoornis.
Spreekangst en een sociale-angststoornis zijn echter niet hetzelfde. Iemand kan bijvoorbeeld vooral bang zijn voor spreken voor een publiek zonder in andere sociale situaties ernstige angst te ervaren. In bevolkingsonderzoek is een groep gevonden die spreekangst rapporteerde zonder andere sociale angsten. Een review van achttien onderzoeken naar de relatie tussen spreekangst en sociale angst vond aanwijzingen dat spreekangst als een afzonderlijke vorm binnen het bredere spectrum van sociale angst kan worden beschouwd. Volgens Stein en collega's (1996) ondersteunden hun gegevens het onderbrengen van ernstige vormen van spreekangst bij sociale fobie. Als zelfstandige fobie wordt glossofobie beschouwd als een specifieke fobie, maar kan ook een voorkomen als symptoom van de bredere sociale fobie.[bron?]
Gevolgen van spreekangst
Spreekangst kan gevolgen hebben voor onderwijs, beroepsmatig functioneren en sociale activiteiten. Presenteren en spreken voor anderen komen voor in uiteenlopende situaties, zoals onderwijs, vergaderingen, sollicitaties en beroepsmatige presentaties. Ernstige spreekangst kan ertoe leiden dat dergelijke situaties worden vermeden, waardoor het functioneren in opleiding, werk of sociale situaties kan worden beperkt.
Psychologische behandeling
Verschillende psychologische interventies zijn onderzocht voor het verminderen van spreekangst. Een meta-analyse uit 2019 omvatte dertig gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken met in totaal 1.355 deelnemers. Over 62 onderzochte interventies werd een gemiddeld positief effect van psychologische interventies gevonden ten opzichte van controlecondities. De meeste onderzochte interventies hadden een cognitieve of gedragsmatige basis. De auteurs vonden daarnaast aanwijzingen dat de verbetering na cognitieve en gedragsmatige interventies ook na afloop van de behandeling kon voortzetten. De meta-analyse vond geen significant verschil in effect tussen de verschillende onderzochte theoretische benaderingen.
Cognitieve gedragstherapie
Voor volwassenen met een sociale-angststoornis beveelt de NICE-richtlijn als eerste psychologische behandeling individuele cognitieve gedragstherapie aan die specifiek voor sociale angst is ontwikkeld.
Ook de Nederlandse Richtlijnendatabase noemt cognitieve gedragstherapie als eerste keus bij de psychotherapeutische behandeling van een sociale-angststoornis. Daarbij worden onder meer exposure in vivo, cognitieve (gedrags)therapie, sociale vaardigheidstraining en taakconcentratietraining aanbevolen.
Bij cognitieve gedragstherapie voor een sociale-angststoornis kunnen onder meer negatieve overtuigingen worden onderzocht en aangepast. Daarnaast kunnen gedragsexperimenten en geleidelijke blootstelling aan gevreesde sociale situaties onderdeel zijn van de behandeling.
Hoewel spreekangst kan voorkomen als onderdeel van een sociale-angststoornis, betekent het hebben van spreekangst op zichzelf niet dat sprake is van een psychische stoornis.
Exposure en oefenen
Exposuretherapie is een gedragstherapeutische methode waarbij iemand wordt blootgesteld aan situaties die angst oproepen, in plaats van deze situaties te vermijden. Bij spreekangst kan exposure bestaan uit het daadwerkelijk spreken of presenteren voor een publiek.
Exposure bij spreekangst kan plaatsvinden in een echte situatie (in vivo) of in een virtuele omgeving. Een meta-analyse van elf onderzoeken met in totaal 508 deelnemers vond dat zowel in-vivo-exposure als exposure via virtuele realiteit spreekangst verminderde ten opzichte van controlecondities.
Spreekvaardigheidstraining
Naast andere psychologische interventies zijn ook interventies onderzocht waarin het ontwikkelen en oefenen van spreekvaardigheden centraal staat. Een meta-analyse naar behandelmethoden voor spreekangst vond dat zowel cognitieve interventies en systematische desensitisatie als vaardigheidstraining samenhingen met een afname van zelfgerapporteerde spreekangst.
Bij vaardigheidstraining kan het daadwerkelijk houden van presentaties worden gecombineerd met het oefenen van aspecten van de spreekprestatie. In experimenteel onderzoek zijn bijvoorbeeld gedragsrepetitie en feedback gebruikt om spreekvaardigheden te oefenen.
Behandeling bij een sociale-angststoornis
Wanneer spreekangst voorkomt als onderdeel van een sociale-angststoornis, zijn de behandelrichtlijnen voor die stoornis van toepassing. De NICE-richtlijn adviseert dat psychologische interventies bij een sociale-angststoornis worden uitgevoerd door competente behandelaars en volgens relevante behandelprotocollen. Daarbij worden onder meer supervisie, het meten van behandelresultaten en het bewaken van de deskundigheid van de behandelaar aanbevolen.
123Blöte, A.W.,Kint, M.J.W.; Miers, A.C.; Westenberg, P.M. (2009).The relation between public speaking anxiety and social anxiety: a review. Journal of Anxiety Disorders 23(3):305–313. PMID: 19117721.DOI:10.1016/j.janxdis.2008.11.007.
123456Stein, M.B.,Walker, J.R.; Forde, D.R. (1996).Public-speaking fears in a community sample: prevalence, impact on functioning, and diagnostic classification. Archives of General Psychiatry . PMID: 8629892
123Ebrahimi, O.V.,Pallesen, S.; Kenter, R.M.F.; Nordgreen, T. (2019).Psychological Interventions for the Fear of Public Speaking: A Meta-Analysis. Frontiers in Psychology 10:488. PMID: 30930813.DOI:10.3389/fpsyg.2019.00488.
12Reeves, R.,Curran, D.; Gleeson, A.; Hanna, D. (2022).A Meta-Analysis of the Efficacy of Virtual Reality and In Vivo Exposure Therapy as Psychological Interventions for Public Speaking Anxiety. Behavior Modification 46(4):937–965. PMID: 33533265.DOI:10.1177/0145445521991102.
↑Allen, M.,Hunter, J.E.; Donohue, W.A. (1989).Meta-Analysis of Self-Report Data on the Effectiveness of Public Speaking Anxiety Treatment Techniques. Communication Education 38(1):54–76.DOI:10.1080/03634528909378740.
↑Fremouw, W.J.,Zitter, R.E. (1978).A comparison of skills training and cognitive restructuring-relaxation for the treatment of speech anxiety. Behavior Therapy 9(2):248–259.DOI:10.1016/S0005-7894(78)80110-5.
