Graafschap Haspengouw

Graafschap Haspengouw
Graafschap in het Heilige Roomse Rijk
966 – 1794
Kaart
De graafschappen Haspengouw (geel) en Loon (erboven) rond 1700

Het graafschap Haspengouw was een graafschap rond Borgworm. In 1040 kwam het in een personele unie met het prinsbisdom Luik. Binnen dit prinsbisdom bleef het graafschap voortbestaan tot de Franse tijd (1794).

Het graafschap was een restant van de gouw Haspengouw. Het viel ongeveer samen met de middeleeuwse dekenaten Tongeren en Hozémont. De grafelijke burcht was gelegen te Borgworm, ongeveer centraal in het gebied. Het graafschap werd achtereenvolgens bestuurd door Rudolf (vermeld in 967), Arnulf van Valencijn (van ±980 tot 1011) en "Arnold van Haspengouw" (van 1011 tot 1040). Arnold schonk een deel van het graafschap in apanage aan zijn jongere broer Giselbert. Dit apanage vormde de kern van het latere graafschap Loon.

Arnold en Giselbert hadden geen zonen, waardoor er geen erfgenamen in mannelijke lijn waren. Op een onbekend tijdstip vermaakte Arnold zijn grafelijke titel aan het prinsbisdom Luik. Waarschijnlijk was dit een belofte geweest aan zijn broer, Balderik II van Luik. Toen Arnold overleed, bevestigde keizer Hendrik III de schenking van Arnoldi comitis nomine Haspinga (Arnold van het graafschap genaamd Hasp[e]nga[u]) ten gunste van Nithard van Luik (1040). Zo begon een langdurige personele unie tussen het graafschap Haspengouw en het prinsbisdom Luik.

De eigengoederen van Arnold vererfden naar Ermengarde van Grandpré, die beschouwd wordt als zijn echtgenote of dochter. In 1078 schonk ze haar eigengoederen te Borgworm, Borgloon, Kuringen en Bree aan enkele abdijen.

Door de schenking van 1040 werd het graafschap Loon een achterleen van Luik. Rond 1045 erkende prins-bisschop Waso Emmo van Loon als de volgende graaf van Loon, vermoedelijk een oomzegger van Arnold en Giselbert in vrouwelijke lijn. Emmo had opvolgers in mannelijke lijn tot 1336 (zie de Loonse Successieoorlogen). In 1366 nam prins-bisschop Arkel de titel "graaf van Loon" over. Nu stonden beide delen van het voormalige graafschap Haspengouw in een personele unie met het prinsbisdom Luik.