Handzetten

Houten handletters
Loden handletters
Een handzetter aan het werk in 1957 bij een drukkerij in Gent

Handzetten is het gebruiken van losse lettertekens in reliëf en spiegelschrift voor het zetten van teksten. De lettertekens of handletters waren oorspronkelijk vervaardigd van hout en later van lood. Het resultaat is handzetsel.

Een handzetter vervaardigt een te drukken tekst door de letters één voor één te kiezen en te rangschikken. Hij staat bij het zetten aan de bok en haalt de handletters uit een speciale kast, waarin voor elk teken een eigen vak of vakje is, en plaatst die in de juiste volgorde in een zethaak. Een regel wordt op een galei gezet en een aantal regels wordt vervolgens met een touwtje bijeengebonden.

Oorspronkelijk werden houten blokken gebruikt waarin de gehele tekst in reliëf was aangebracht. Deze blokken konden slechts voor één tekst worden gebruikt. Deze houten blokken en later de losse houten letters waren sterk onderhevig aan slijtage.

Moderne houten handletters worden gemaakt met behulp van pantografen en freesmachines. Hoe de houten letters er in de begintijd van de boekdrukkunst omstreeks 1450 uitzagen, is onbekend; er is niets van bewaard. De uitvinding van het gebruik van losse loden letters schiep de mogelijkheid met matrijzen vele identieke letters te produceren. Na gebruik konden die letters weer voor ander zetsel worden aangewend.

Loden letters worden gegoten met behulp van matrijzen, die zelf werden gemaakt met patrijzen. Het maken van patrijzen was voorheen het werk van ambachtslieden als edelsmeden en wapensmeden, die hardstalen ornamenten en letters in spiegelbeeld onder meer gebruikten om harnassen mee te versieren. Johannes Gutenberg was edelsmid en als zodanig bekend met de gebruikte technieken. De loden letter die hij gebruikte was een getrouwe kopie van de kalligrafische letter van de kopiisten van die tijd. Naast de gedrukte tekst werd er ook in de door Gutenberg gedrukte boeken nog veel met de hand toegevoegd, initialen bijvoorbeeld. Deze waren bijgevolg allemaal verschillend.

Loden letters werden aanvankelijk op de drukkerij gegoten, maar later werd het gieten overgenomen door specialisten en nog later door industriële lettergieterijen. Door de opkomst van het machinezetsel met behulp van automatische zetmachines voor monotype en linotype, later offset en elektronische druktechnieken (zonder materiële drager), is het gebruik van handletters in industriële drukkerijen zo goed als verdwenen. Handzetwerk is een kunstambacht geworden dat voornamelijk gebruikt wordt voor boeken als kunstwerk, voor bibliofiele uitgaven of ander hoogwaardig artistiek drukwerk in kleine oplagen, vaak op even ambachtelijk handgeschept papier.