Helperzwembad

Idee

Het gebouw was een initiatief van de N.V. Helperzwembad en de Warmtecentrale Groningen. Initiatiefnemers waren architect Meindert Gerben Eelkema, fabrikant Joseph Elias van Hasselt en notaris en gemeenteraadslid Felix Renaud Mari Theodore Gouverne. Zij wilden iets doen aan de verbetering van de hygiëne, die in die tijd steeds belangrijker werd geacht, maar voor de meeste mensen onbetaalbaar was. Om de volksgezondheid te bevorderen en sportontwikkeling te stimuleren was het gebouw met name gericht op bewoners die minder te besteden hadden.

Water- en warmtevoorziening

Het gebouw werd in 1924 ontworpen door architect Eelkema, die de bouw uit eigen middelen financierde. De plek werd door een wichelroedeloper uitgekozen op basis van de plek waar het welwater het dichtst bij het maaiveld van de Hondsrug kwam. Onder het gebouw stond een warmtecentrale waar dit bronwater met kolen werd verhit. Bijzonder was dat Eelkema de bouw financierde door het verwarmde zwembadwater ook te gebruiken als warmtecentrale voor de wijkverwarming van de 120 huizen die hij in dezelfde periode in de wijk Helpman bouwde langs het Ranitzplein, een deel van de Panhuysstraat en de Moddermanlaan. Omdat de warmwaterbuizen daarvoor onder de stoep door werden gelegd, hoefden de bewoners van deze straten in de winter geen sneeuw te ruimen. Het water kon door de bewoners verder worden verwarmd via een boiler en werd na gebruik teruggepompt naar het bad om na filtering opnieuw te kunnen worden gebruikt.

Ontwerp

Het gebouw is opgetrokken uit baksteen op basis van een symmetrisch bouwblok in de stijl van het functionalisme met golvende dakranden, die verwijzen naar het water. Aan weerszijden van de ingang werden twee geglazuurde vissen geplaatst die de functie van het gebouw accentueerden. In het middelste gedeelte werd het zwembad geplaatst. Met aan de kopzijde een tweetal oranje pelikanen en ertussen een beeld van een jongen met een vis die water spuwde. Aan de andere zijde werd een waterspuwer geplaatst. Naast het zwembad werden ruimtes met badkuipen en stortbaden van het badhuis geplaatst. Ook werd er een wasserette gevestigd. Het geheel werd voor de hygiëne door een zestal Tsjecho-Slowaakse bouwlieden van de RAKO-fabriek uit Rakovník voorzien van vloer- en wandtegels; een tableau met een waterspuwer.

Bij de ingang werd een watertableau geplaatst met de Griekse godin Hygieia verwijzend naar het doel van het zwembad.

Op de eerste verdieping van het gebouw bevond zich de koffiekamer. In de zijvleugels aan weerszijden bevond zich op de derde en vierde verdieping een woning voor de badchef en de directeur. Later werden deze woningen verbouwd tot bedrijfsruimten.

Gebruik

De opening vond plaats in 1925 door professor Charles Emile Benjamins, die directielid was van de NV die de aanzet gaf tot het zwembad.

Van origine mochten mannen en vrouwen niet samen zwemmen. Voor elke sekse waren er aparte openingstijden, waarbij vrouwen minder toegang hadden tot het gebouw dan mannen.

Omdat zonnen als gezond werd beschouwd werd tien jaar na de opening ten westen van het zwembad een zonnebad met strand aangelegd naar ontwerp van architect Henderikus Bernardus Bulder. Dit populaire bad stond in de volksmond bekend als ‘Côte d’Azur van het Noorden’. Later werd hier een speeltuin aangelegd.

In 1948 werd de N.V. Helperzwembad eigendom van de door belanghebbenden opgerichte Warmte Centrale Vereniging. In 1950 werd een nieuwe Nortonwel geslagen van 80 meter diep. In de jaren 1950 bleek echter dat de buizen voor de warmwatervoorziening in slechte staat waren en de vereniging niet over voldoende financiële middelen beschikte voor de vervanging. In 1955 ging de vereniging failliet en werden de bewoners van de aangesloten straten gedwongen om zelf een warmtevoorziening te regelen waarvoor ze zelf een kostbaar rookkanaal moesten aanleggen aangezien die bij de bouw van de woningen niet was aangebracht. In 1956 nam de gemeente de N.V. en het personeel van het Helperbad en het Noorderbad over. Voor de watervoorziening werd overgestapt op leidingwater. In 1963 werd de N.V. opgeheven en werden de personeelsleden formeel onderdeel van de gemeentelijke organisatie.

Uitbreiding en renovatie

In 1972 werd aan de zijkant een instructiebad aangelegd. Twee jaar later werd het bestaande bad verkort tot een 25-meterbad. Bij deze renovatie in 1974 werden veel oorspronkelijke elementen verwijderd. Zo werd een fonteintje met een jongen met een spuitende vis verwijderd, werden de oorspronkelijke tegels door witte tegels vervangen, werd een systeemplafond boven het bad geplaatst en raakten de oorspronkelijke stalen roedenramen uit het zicht.

In 2004 verkeerde het bad in slechte staat en wilde de gemeente Groningen het bad sluiten. In plaats daarvan wilde de gemeente een overdekt zwembad bouwen bij De Papiermolen. Bij bouwkundig onderzoek bleken de gebreken mee te vallen en werd toch besloten tot een restauratie, die in 2009 plaatsvond. Daarbij werden veel veranderingen uit 1974 ongedaan gemaakt. De kapconstructie werd weer in het zicht gebracht en de witte tegels werden vervangen door replica's van de oorspronkelijke tegels. De nieuwe tegels werden onder andere gemaakt bij de Koninklijke Tichelaar Makkum. Tevens werd een zoutelektrolysesysteem geplaatst voor het aanmaken van chloor, dat tot dan toe met vrachtwagens moest worden aangevoerd.