Jacob de Gelder

Jacob de Gelder
Portret Jacob de Gelder
Portret Jacob de Gelder
Persoonlijke gegevens
Volledige naam Jacobus de Gelder
Geboortedatum 22 november 1765
Geboorteplaats nabij Rotterdam
Overlijdensdatum 10 oktober 1848
Overlijdensplaats Leiden
Nationaliteit Vlag van Nederland Nederland
Academische achtergrond
Promotor Jean Henri van SwindenBewerken op Wikidata
Wetenschappelijk werk
Vakgebied Wiskunde
Universiteit Universiteit Leiden
Erkenning en lidmaatschap
Werken in collectie Museum De LakenhalBewerken op Wikidata
Links
Dbnl-profiel

Jacobus (Jacob) de Gelder (nabij Rotterdam, 22 november 1765 – Leiden, 10 oktober 1848) was een Nederlands wiskundige. Hij stond model voor een nieuwe opvatting over het nut en doel van wiskunde die gedurende de vroege negentiende eeuw in Nederland begon op te komen.

Leven

Carrière

De Gelder begon zijn carrière te Rotterdam, waar hij zich in de jaren vanaf 1790 afficheerde als ‘rekenmeester’ of ‘leermeester in de wiskunst’. Zijn eerste publicaties stammen uit 1791 en 1794. In de jaren van de revolutie (1796-1813) verliep het aantal leerlingen en moest hij omzien naar andere inkomstenbronnen. Zo was hij van 1802 tot 1806 betrokken als landmeter/wiskundige bij de kartering van Nederland door generaal Kraijenhoff, van 1807 tot 1810 was hij wiskundeleraar voor de pages van koning Lodewijk en in 1811 werkte hij voor de Belastingdienst. Hij verhuisde in die periode naar Den Haag en naar Amsterdam. In beide steden was een wiskundig genootschap actief waar hij direct als actief lid toetrad. Hij stelde zich op als actief voorvechter voor meer wiskundeonderwijs en publiceerde zijn eerste populaire lesboeken. Daarin ontpopte De Gelder zich als een voorvechter voor een theoretische inleiding in de wiskunde voor alle beschaafde burgers.

Na de revolutie kwam hem in 1815 als vanzelf de post van professor in de hogere wiskunde aan de nieuw op te richten Artillerie- en Genieschool te Delft toe. Al snel bleken de theoretische ambities die De Gelder met zijn leerlingen nastreefde voor de commandant van de opleiding te ver te voeren. De ruzie liep dermate hoog op dat De Gelder in 1819 wegens insubordinatie op non-actief werd gesteld.

De Gelder had echter machtige vrienden. Door bemiddeling van de minister van Onderwijs werd hij in 1819 benoemd tot buitengewoon hoogleraar aan de Leidse universiteit; vijf jaar later werd hij gewoon hoogleraar. Als hoogleraar was De Gelder betrokken bij de Leidse Latijnse school, waar hij korte tijd wiskunde doceerde maar wegens ruzie met de rector moest vertrekken, en bij de Leidse industrieschool (gelieerd aan de universiteit), waar hij beschrijvende meetkunde doceerde. Daarnaast verzorgde hij didactiekcolleges wiskunde en bleef hij lesboeken publiceren. Zijn cijferkunst, meetkunst en stelkunst (algebra) bepaalden het wiskundeprogramma aan de Latijnse scholen. Als hoogleraar had hij veel invloed op onderwijszaken: wiskunde werd een verplicht onderdeel in het curriculum van elke opleiding met een beroep op de vormende waarde die het vak geacht werd te hebben voor het verstand.

In 1840, op 75-jarige leeftijd, ging De Gelder met emeritaat. Op 28 november van datzelfde jaar, bij de inhuldiging van Willem II, ontving hij de onderscheiding van Ridder in de Orde van de Nederlandsche Leeuw. Hij overleed na een kort ziekbed.

Persoonlijk leven

In 1792 trad hij in het huwelijk met Catharina van Rooijen. Uit het huwelijk kwamen acht kinderen voort, waarvan er slechts één de volwassen leeftijd bereikte.

Trivia

Na de nieuwbouw van de Gehoorzaal in Teylers Museum (1885) werd De Gelder als belangrijke wetenschapper met grote gouden letters vermeld in een van de cartouches in de kroonlijst van het plafond. In de decennia daarop is zijn naam verruild voor die van Simon Stevin.

Archief

De meeste brieven en een aantal dictaten van colleges van De Gelder worden bewaard in de universiteitsbibliotheek van Leiden. Enkele losse brieven bevinden zich in de collectie van de UB Utrecht. In het archief (Archiefdienst Kennemerland, Haarlem) en de bibliotheek (UB UvA) van het Koninklijk Wiskundig Genootschap liggen stukken met betrekking tot de activiteiten die De Gelder ontplooide ten behoeve van het genootschap.

Publicaties

Almanakken

Literatuur

  1. ↑ Mathematics Genealogy Project; geraadpleegd op: 1 oktober 2018; MGP-identificatiecode: 73324.
  2. ↑ "De Erve Stichter's Leydse Almanach"; Online-collectie De Lakenhal; geraadpleegd op: 24 mei 2021; genoemd als: Almanakberekenaar Jacob de Gelder, Uitgegeven door Hendrik Coster; De Lakenhal-identificatiecode voor kunstwerk: z-n-7-8.
  3. ↑ "d'Erve Stichter's Leydse Almanach"; geraadpleegd op: 24 mei 2021; genoemd als: Almanakberekenaar Jacob de Gelder, Uitgegeven door Hendrik Coster; De Lakenhal-identificatiecode voor kunstwerk: z-n-7-7.
  4. ↑ Gestel, T. van & A.W. Reinink (1978). Het 'nieuwe museum' van Teyler (1877-1885), in: 'Teyler' 1778-1978 (Haarlem/Antwerpen). Schuyt & Co NV, p. 293. ISBN 90 6097 091 8.