Keukenstuk

Het keukenstuk is een genre in de schilderkunst dat een realistische weergave biedt van een overvloed aan etenswaren, keukengerei en soms figuren die huishoudelijke taken verrichten. Het was een populaire stroming in de Noord-Nederlandse schilderkunst vanaf de zestiende eeuw. De schilderijen waren, naast een demonstratie van de vaardigheid van de kunstschilder, moraliserend van aard en bedoeld om te amuseren. Destijds werd zo'n schilderij een keuken genoemd.

De vleeskraam met links achter de Heilige Familie die aalmoezen geeft. (Pieter Aertsen, 1551)
Voluptas Carnis ("De vette keuken"). Een allegorie tegen gulzigheid, dronkenschap en losse moraal: de jonge man in het midden heft zijn bierkruik en strekt zijn arm uit naar het meisje; een oud paar (links) kijkt weemoedig toe. (Pieter Aertsen, ca. 1570)

Het genre ontstond in de jaren vijftig van de zestiende eeuw. De Vleeskraam van Pieter Aertsen is het oudst bekende voorbeeld, waarna een groot aantal soortgelijke schilderijen werd gemaakt. Een keukenstuk toont een scène van de bereiding van voedsel en combineert stillevenelementen met eigentijdse figuren en religieuze of idealiserende scènes.

Gedurende de zeventiende eeuw onderging het keukenstuk een verandering in thematiek. Het accent verschoof van een moraliserend thema naar de herkenbaarheid van het alledaagse leven. Vaak werden vrouwen afgebeeld die pannen schuurden — niet alleen als weergave van alledaagse routine, maar ook als verwijzing naar de waarden van reinheid en soberheid die men in het huishouden diende na te streven.

Pieter Aertsen en Joachim Beuckelaer waren belangrijke kunstenaars in de ontwikkeling van dit genre. Andere schilders die zich hiermee bezighielden, waren bijvoorbeeld Joachim Wtewael, Frans Snyders, Pieter Cornelisz van Rijck en Adriaen van Nieulandt.

Publicaties