Kijkwijzer

De Kijkwijzer is een van oorsprong Nederlands hulpmiddel, waarmee kan worden nagegaan of het kijken naar een film, televisieprogramma of computerspel mogelijk schadelijk voor kinderen is (filmkeuring). Het hulpmiddel is tevens de richtlijn voor eventuele strafbaarheid in de categorie "vanaf 16 jaar" en kan hiervoor gebruikt worden door de rechter. In 2011 werd de tiende verjaardag uitgebreid gevierd met verschillende YouTube-video's en vragen, bijvoorbeeld door een onderzoek van het Jeugdjournaal. Om een reële afweging te kunnen maken om een bepaalde pictogram toe te kennen aan films en tv-programma's gebruikt Kijkwijzer een uniforme vragenlijst. Sinds 2020 geldt het systeem ook in België, waarbij het in het Frans en Duits wordt aangeduid als "Cinecheck". Tevens is in 2020 de leeftijdsclassificaties van 14 jaar en 18 jaar toegevoegd, waarvan de classificatie van "18 jaar en ouder" niet verankerd is in de wet en vanaf 16 jaar bekeken kan worden.

Beschrijving

Kijkwijzer wordt sinds 2002 vastgesteld door het Nederlands Instituut voor de Classificatie van Audiovisuele Media (NICAM), althans, filmdistributeurs doen dat zelf na een training van het NICAM. Op bijna alle audiovisuele producten die in Nederland worden aangeboden worden Kijkwijzeradviezen toegepast, van televisieprogramma’s en bioscoopfilms tot films op dvd en video. De pictogrammen verschijnen in beeld aan het begin van een televisieprogramma/film en staan in omroepgidsen en op verpakkingen. Het Commissariaat voor de Media houdt toezicht op de uitvoering van Kijkwijzer. Kijkwijzer oordeelt niet over de inhoud of kwaliteit van televisieprogramma’s of films. Daartoe verschillen de voorkeuren en normen van ouders te veel. Kijkwijzer waarschuwt alleen voor mogelijke schadelijke beelden in televisieprogramma’s of films. Aanvankelijk was het uitgangspunt dat ouders zelf verantwoordelijk zijn voor wat hun kinderen mogen zien. Er is door de overheid een wettelijke bepaling verbonden aan de verschillende leeftijdsgrenzen. De Kijkwijzer is de opvolger en een belangrijke uitbreiding van de Wet op de filmvertoningen, door de uitbreiding met de categorieën geweld, angst, seks, discriminatie, drugs- en alcoholmisbruik en grof taalgebruik. Naast de audiovisuele middelen worden games (computerspelletjes) beoordeeld met dezelfde maatstaven door de parallelle organisatie PEGI. Er zijn plannen om het internet ook onder de bepalingen van de Kijkwijzer en PEGI te laten vallen.

Ook is de leeftijd met de tekens te zien op bijna alle zenders via teletekstpagina 282.

Eerst waren alleen leeftijden zoals: Alle leeftijden (AL), (MG)6, 12 en 16 jaar aan bod. MG stond voor meekijken gewenst

Later vond Kijkwijzer dat het gat tussen 6 en 12 jaar vrij groot was. Daarom stelde Kijkwijzer de leeftijd 9 jaar en ouder officieel in. In 2020 voerde Kijkwijzer om een soortgelijke reden de categorieën 14 jaar en ouder in en daarnaast voerde men ook een categorie 18 jaar en ouder in.

Leeftijden

Er zijn zeven categorieën, namelijk:

pictogrambetekenis
AL
AL
Alle leeftijden
bevat geen schadelijke beelden
6
6
Vanaf 6 jaar
mogelijk schadelijk voor kinderen jonger dan 6
9
9
Vanaf 9 jaar
mogelijk schadelijk voor kinderen jonger dan 9
12
12
Vanaf 12 jaar
mogelijk schadelijk voor kinderen jonger dan 12
14
14
Vanaf 14 jaar
mogelijk schadelijk voor kinderen jonger dan 14
16
16
Vanaf 16 jaar
mogelijk schadelijk voor kinderen jonger dan 16
18
18
Vanaf 18 jaar
mogelijk schadelijk voor kinderen jonger dan 18

De laatste zes categorieën worden aangegeven door een zwart cirkeltje met daarin in wit het cijfer van de minimumleeftijd.

Wettelijk verbod "vanaf 16 jaar"

Het adviserende karakter van de Kijkwijzer aan de ouders en opvoeders hield aanvankelijk op bij de leeftijdgrens van 16 jaar. Indeling in de categorie "vanaf 16 jaar" brengt een wettelijk verbod voor bioscoopexploitanten met zich mee om jongeren onder de zestien toe te laten, alsmede een verbod op verkoop en verhuur van dvd's et cetera aan deze jongeren.

Het wettelijk verbod wordt in artikel 151e van het Wetboek van Strafrecht geregeld:

Degene die een visuele weergave als bedoeld in artikel 239, derde lid, of een voorwerp, waarvan de vertoning schadelijk is te achten voor personen beneden de leeftijd van zestien jaren, verstrekt, aanbiedt of vertoont aan een persoon beneden de leeftijd van zestien jaar wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de vierde categorie.

Een overtreding van artikel 151e is een misdrijf (en geen overtreding). Een veroordeling voor het plegen van een misdrijf levert voor de pleger ervan bovendien een strafblad op. De oorspronkelijke bedoeling van het eerdere artikel 240a was om jongeren te beschermen tegen pornografie. Deze bescherming is uitgebreid met de categorieën geweld, angst, seks, discriminatie, drugs- en alcoholmisbruik en grof taalgebruik. In het geval van vervolging is het voor de rechter belangrijk te weten of de vertoning schadelijk is te achten voor personen beneden de leeftijd van zestien jaar. Het NICAM heeft dit met materiële invulling van de Kijkwijzer inzichtelijk gemaakt.

Bij twijfel over de leeftijd mag de bioscoopexploitant - gezien de strafbaarheid - om een legitimatie vragen of de toegang weigeren. Ook videotheken, winkels en bibliotheken hebben met het Wetboek van Strafrecht te maken en mogen geen dvd’s (of games) verkopen of verhuren aan kinderen jonger dan de aangegeven leeftijdsgrenzen. Overigens mag een game of een film met een 18+ classificatie van het Europese PEGI of het Nederlandse Kijkwijzer, wel verkocht worden aan jongeren vanaf 16 jaar.

De in de Kijkwijzer genoemde adviesleeftijd betekent niet dat een televisieprogramma of film voor alle kinderen vanaf die leeftijd geschikt is (een film kan bijvoorbeeld te moeilijk, maar niet schadelijk zijn). Ook houdt het advies geen oordeel in over de kwaliteit van het televisieprogramma of de film.

Convenant (2009)

In februari 2009 werd een Convenant getekend tussen de branches, het NICAM en het ministerie van Justitie. Dit moet leiden tot een betere handhaving van de leeftijdsgrenzen voor audiovisuele producten in bioscopen, winkels, videotheken en bibliotheken. In dit convenant is de afspraak opgenomen dat de leeftijdsgrens van 16 jaar gehandhaafd wordt. Voor de leeftijdsgrens van 12 jaar zal bij twijfel altijd naar de leeftijd gevraagd worden waarbij het antwoord als correct wordt beschouwd. De minister heeft in het Convenant uitdrukkelijk opgenomen dat de bepalingen tot stand zijn gekomen door de huidige politieke koers.

Het ministerie van Justitie is met het NICAM overeengekomen:

  • De convenantpartners nemen de inspanningsverplichting op zich om te komen tot een naleving van de leeftijdsgrenzen 16 en 18 (PEGI) van minimaal 70%.
  • Voor de classificatie 12 jaar, die niet via een identiteitsbewijs vastgesteld kan worden, geldt dat bij twijfel altijd naar de leeftijd gevraagd zal worden; van het antwoord wordt aangenomen dat het correct is.

De overheid heeft met de invoering van dit nieuwe beleid afscheid genomen van de verantwoordelijkheid van de ouders en verzorgers voor hun minderjarige kinderen en van de strikt adviserende rol van de Kijkwijzer sinds 2002 voor de leeftijdscategorieën tot 16 jaar. Critici van dit beleid vinden dat de overheid hier de kwalijke rol speelt van "surrogaatouder" en ervaren de rol van de overheid voor deze categorie als betuttelend (voor ouders en verzorgers). Ook politici hebben zich in deze discussie gemengd.

Minister Hirsch Ballin refereerde aan de memorie van toelichting waarin tevens is aangegeven dat bestaande restricties in de Wet op de filmvertoningen ten aanzien van de toegankelijkheid van films voor jeugdigen onverkort vastgelegd dienden te worden in het reglement van het NICAM. De Wet op de filmvertoningen kende twee leeftijdsgrenzen, 12 en 16 jaar. Bij brief van de minister van 21 november 2003 is dit beleid nog eens bevestigd. Ondanks de in het Wetboek van Strafrecht uitdrukkelijk aangegeven grens van 16 jaar en ouder heeft de overheid aangegeven dat het betreffende wetsartikel (toen art. 240a Wetboek van Strafrecht) ook voor de andere leeftijden van toepassing is.

Bij bioscopen geldt de uitzondering dat kinderen die "één of twee jaar" jonger zijn dan de leeftijdsgrens van 12 jaar onder begeleiding van een ouder mogen worden toegelaten. Dit houdt in dat een kind van 11 jaar onder begeleiding van een ouder mag worden toegelaten tot een film met een leeftijdsgrens van 12 jaar.

Verandering van het toelatingsbeleid van bioscopen (2012)

Op 22 augustus 2012 heeft de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie een brief naar de Tweede Kamer gestuurd, waarin hij onder andere een verandering van het toelatingsbeleid van bioscopen aankondigt. In het kort zal het toelatingsbeleid er als volgt uitzien:

Bij 16: Geen 16, geen toegang. Ook niet onder begeleiding van een van de ouders.

Bij 12: Kinderen jonger dan 12 mogen niet worden toegelaten zonder begeleiding van een volwassene. Kinderen jonger dan 12 onder begeleiding van een volwassene mogen worden toegelaten. Het bioscooppersoneel wijst wel op de classificatie.

Handhaving naleving leeftijdsgrenzen

Inspecteurs van Agentschap Telecom controleren in opdracht van het ministerie van Justitie of artikel 240a van het Wetboek van Strafrecht wordt nageleefd door verkopers, verhuurders maar ook bioscoopexploitanten. Voor de handhaving wordt gebruik gemaakt van de classificatiesystemen Kijkwijzer en PEGI (voor games). Agentschap Telecom voert landelijk controles uit bij bijvoorbeeld speelgoedzaken, warenhuizen, cd- en dvd-winkels, gameshops, videotheken, filmhuizen, bioscopen, game-events etc. De inspecteurs zijn buitengewoon opsporingsambtenaar en kunnen bij constatering een proces-verbaal opmaken.

Bibliotheken

Het Convenant van 2009 geeft apart aandacht aan zelfbedieningssystemen bij de uitleen van films en games in bibliotheken (aangesloten bij de VOB). Waar mogelijk worden de huidige systemen zodanig aangepast dat indien de bibliotheekpas van een minderjarige een lagere leeftijd vermeldt dan de toepasselijke leeftijdsclassificatie van het te lenen product de uitleen ervan automatisch wordt geblokkeerd.

Symbolen

Kijkwijzer toetst films, tv-programma's en online video content aan de hand van zeven inhoudelijke kenmerken, die kunnen betekenen dat de productie een bepaalde waarschuwing (door middel van een pictogram) krijgt.

Pictogram (+ logo) Classificaties Slagzin Inhoudsbeschrijving
Geweld (een vuist) 6, 9, 12, 14, 16, 18 Hakt geweld er bij jou stevig in? De productie bevat gewelddadige uitingen. In een productie met Kijkwijzer 6 is het geweld mild en lijkt het op cartoonesk geweld, bijvoorbeeld zoals slapstick. Hetzelfde geldt voor producties met Kijkwijzer 9, maar in die gevallen komt het geweld vaker voor en kunnen beelden van kleine verwondingen worden getoond. In een productie met Kijkwijzer 12 kan een beperkte hoeveelheid bloed worden getoond en kunnen grotere verwondingen, zoals hersenschuddingen, voorkomen. In een productie met Kijkwijzer 14 wordt het geweld heftiger, zijn er meer verwondingen zichtbaar en kan de productie marteling en/of lijden bevatten. Een productie met Kijkwijzer 16 kan seksueel geweld en/of een aanzienlijke hoeveelheid bloed bevatten. Een productie met Kijkwijzer 18 kan extreem (seksueel) geweld bevatten, zoals sadistisch en expliciet geweld.
Angst (een spin) 6, 9, 12, 14, 16, 18 Tel jij liever schaapjes dan zombies? De productie kan spanningen veroorzaken. In een productie met Kijkwijzer 6 gaat het vaak niet verder dan gevaarlijke situaties en onrealistische wezens (bijvoorbeeld monsters). In een productie met Kijkwijzer 9 zijn de angstaanjagende elementen vergelijkbaar, maar over het geheel angstaanjagender en komen ze vaker voor, ook kunnen er lichte horrorelementen worden getoond. In een productie met Kijkwijzer 12 kunnen verwondingen, schrikeffecten en angstige personages in gevaarlijke situaties worden getoond. In een productie met Kijkwijzer 14 kunnen horrorelementen worden gepresenteerd in een meer psychologisch gruwelijke setting. In een productie met Kijkwijzer 16 komen horrorelementen extreem vaak voor. Dit pictogram is uiterst zeldzaam bij producties met Kijkwijzer 18, maar het gebeurt af en toe en het is in dat geval meestal vermengd met heftig geweld.
Seks (twee paar in elkaar gehaakte voeten) 12, 14, 16, 18 Geen zin in blozende wangen? De productie bevat seksuele inhoud. In een productie met Kijkwijzer 12 kan er sprake zijn van seksueel getinte taal, geseksualiseerde naaktheid of matige seksuele activiteit. In een productie met Kijkwijzer 14 kan daadwerkelijke seks of realistisch gesimuleerde seks worden getoond. In een productie met Kijkwijzer 16 kan seks worden afgebeeld in combinatie met drugsgebruik. Een productie met Kijkwijzer 18 wordt doorgaans gebruikt om pornografie aan te duiden. Handelingen als zoenen en naaktheid in een niet-seksuele context worden niet als schadelijk bestempeld en daarom is dit pictogram daar niet voor nodig.
Discriminatie (een zwart poppetje tegen een achtergrond van witte poppetjes) 12, 14, 16, 18 Heb jij de pest aan pesten? De productie bevat afbeeldingen of situaties die discriminatie van personen inhouden. Discriminatie kan invloed hebben op allerlei dingen, bijvoorbeeld op basis van (maar meestal niet beperkt tot) ras, religie, seksuele geaardheid, genderidentiteit, sociale klasse, huidskleur, handicap of nationaliteit. Het pictogram wordt in de meeste gevallen toegepast op producties met Kijkwijzer 12, maar verschijnt soms ook bij hogere classificaties, in dat geval verschijnt dit pictogram alleen wanneer discriminatie niet direct wordt veroordeeld of anderszins wordt bestreden.
Drugs- en/of alcoholmisbruik (een spuit) 12, 14, 16, 18 Poeslieve avond of nare kater? De productie bevat beelden van personages die roken, alcohol drinken en/of drugs gebruiken. In een productie met Kijkwijzer 12 kan overmatig alcoholgebruik, illegaal softdrugsgebruik en/of matig gebruik van tabak worden getoond. In een productie met Kijkwijzer 14 kan harddrugsgebruik en/of meer tabaksgebruik worden getoond, vaak op een schadelijkere manier en mogelijk afgeschilderd als iets zonder negatieve gevolgen. In een productie met Kijkwijzer 16 komt verheerlijking van misdaad voor en worden de gevaarlijke middelen bewonderd en hebben criminele handelingen geen grote gevolgen of lijken ze minder groot dan ze in werkelijkheid zijn. Als criminele handelingen helemaal geen gevolgen hebben, resulteert het in Kijkwijzer 18.
Grof taalgebruik (een woordenbrakend poppetje) AL, 6, 9, 12, 14, 16, 18 Tuiten je oren van gevloek? De productie bevat taal die als onbeleefd, vulgair en/of beledigend wordt beschouwd of die seksueel getinte scheldwoorden bevatten, evenals aanstootgevende taal, zoals etnische beledigingen. Het gebruik van scheldwoorden in een andere taal, inclusief Engelse scheldwoorden, wordt ook als grof taalgebruik beschouwd. Het gebruik van grof taalgebruik is moeilijk te koppelen aan een specifieke leeftijdsclassificatie en kan daarom voor elke leeftijdsclassificatie gelden: niet alleen jonge kinderen kunnen het nadoen, maar ook oudere kinderen, tieners en volwassenen. Veel mensen hebben ook verschillende meningen over wat wel en niet door de beugel kan qua taal. De vraag is welke kijkersgroep, voornamelijk kinderen, het meest gevoelig is voor grof taalgebruik. Dit pictogram heeft alleen invloed op de uiteindelijke classificatie in het geval van seksueel getinte scheldwoorden en discriminerend taalgebruik: in die gevallen heeft het alleen invloed op de classificatie als er seksuele of discriminerende inhoud aanwezig is, zoals seksuele handelingen of geweld gemotiveerd door haat, anders wordt de leeftijdsclassificatie niet verhoogd.
Gevaarlijk gedrag (exclamerend poppetje met een gevarendriehoek) 12, 14, 16, 18 Deze waarschuwing, die in 2020 werd geïntroduceerd, wordt vooral gebruikt voor video's op online platforms, zoals YouTube, Facebook, Instagram en TikTok om kijkers te waarschuwen als er beelden zijn van mensen die stunts of uitdagingen uitvoeren die gevaarlijk en/of levensbedreigend kunnen zijn als ze worden nagebootst. Het kan ook worden toegepast op films, maar dat komt zelden voor.

Zie ook

Zie de categorie Kijkwijzer van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.