Erosie is het natuurlijke proces van slijtage aan het aardoppervlak, waarbij materiaal wordt verplaatst of geheel verdwijnt. Erosie gebeurt vooral door de werking van wind, stromend water en ijs. Ongewonere vormen van erosie treden op als gevolg van vulkanisme en inslagen. Menselijke activiteit kan het erosieproces versterken, bijvoorbeeld boskap, of het kaal houden van de bodem door ploegen.
Erosie moet niet verward worden met verwering. Bij erosie wordt er grond verplaatst, terwijl bij verwering de grond in stukjes breekt (mechanische verwering) of chemisch verandert (chemische verwering), maar op dezelfde plaats blijft. Wel erodeert reeds verweerde grond vaak gemakkelijker.
Bij watererosie worden bodemdeeltjes, door de impact van regendruppels en stromend water, losgemaakt en getransporteerd, hetzij laagsgewijs over een grote oppervlakte, hetzij geconcentreerd in 'rills' of geulen. Dit leidt tot een afname van de bodemkwaliteit en -productiviteit, en tot modderoverlast in stroomafwaarts gelegen (woon)gebieden. In het geval van kale aarde op een helling, stroomt, bij regenval, grond met het water naar beneden. Bij zware regenval kan dit leiden tot aardverschuivingen. Watererosie geeft kenmerkende erosiegeulen. Een erosiegeul kan (meer dan) mansdiep zijn en transporteert grote hoeveelheden regenwater en meegespoelde bodemdeeltjes naar een rivier of meer.
Beplanting houdt de grond vast met haar wortels, die tevens het poriënvolume van de bodem verhogen. Doordat water in de bodemporiën langs de plantenwortels kan infiltreren, wordt het vastgehouden als bodemvocht, en stroomt er minder water af.
In rivierbochten kan de stroomsnelheid van het water zo groot zijn, dat zandige oeverdeeltjes uitgespoeld worden en door de stroming worden meegevoerd. Hierdoor wordt de rivierbocht wijder, en ontstaat er een meanderende rivier. Door stroomerosie wordt de buitenbocht dieper, en de binnenbocht ondieper.
Erosie aan de kust
Door getijstromen kunnen er aan de kust vergelijkbare erosieprocessen optreden als bij een rivier. Maar door het effect van golven kan dit effect versterkt worden. Daarnaast geven scheef op de kust invallende golven ook een brandingsstroom die vaak tot erosie leidt. Duinafslag is een bijzondere vorm van kusterosie die optreedt bij stormen met een verhoogde waterstand op zee.
Winderosie
Eolische afzetting (duinvorming) in Addeha, Tigray, EthiopiëErosie door water en wind bij Yehliu in Taiwan
Winderosie van de bodem vindt plaats als gevolg van de kracht van de wind, waarbij bodemdeeltjes door de wind worden meegenomen. Wanneer de toplaag van de bodem al verdwenen is, wordt de bodem gevoeliger voor verstuiving, waardoor een landschap kwetsbaarder wordt voor winderosie. Een door winderosie beïnvloed landschap, zoals een zandverstuiving, kan erg dynamisch zijn. In Nederland vindt de meeste winderosie plaats aan de kust (vorming van duinen), in droogtegevoelige veenbodems in de Veenkoloniën en in zandverstuivingen op de Veluwe, Noord-Brabant en Drenthe. Lössafzettingen vormen een voorbeeld van door wind getransporteerde en weer afgezette bodems en horen tot de eolisch afzettingen. Lössafzettingen komen voor door een groot deel van Europa en de Volksrepubliek China. Zelf zijn ze weer gevoelig voor verschillende vormen van erosie.
De combinatie van wind- en watererosie komt ook voor, met name langs de zeekusten.
Ploegerosie
Ploegererosie
Ploegerosie ontstaat wanneer een akker op een helling geploegd wordt. Tijdens het ploegen worden de bodemdeeltjes opgetild door de ploeg, om daarna terug te vallen. Bij dit terugvallen komen de bodemdeeltjes, door de zwaartekracht, lager op de helling terecht dan waar ze oorspronkelijk lagen. Deze vorm van erosie doet zich voor bovenaan de akker, terwijl er onderaan de akker juist sedimentatie plaatsvindt. Ook worden hobbels (convexiteiten) en holtes (concaviteiten) weggewerkt, met als belangrijkste gevolg de afname van de bodemkwaliteit.
Om ploegerosie tegen te gaan ploegen boeren tegenwoordig niet dwars, maar evenwijdig aan de hoogtelijnen. Als dwars op de hoogtelijnen wordt geploegd, stroomt regenwater gemakkelijk naar beneden, waardoor de grond wegspoelt. Bij evenwijdig ploegen blijft erosie door afstromend water beperkt.
Er zijn diverse beheersmaatregelen om erosie te voorkomen. Een belangrijke factor is het in stand houden van de begroeiing en het voorkómen van afstromend water.
Beheersmaatregelen bij natuurlijke begroeiing:
het niet in een keer rooien van een bosperceel
op zeer steile heuvels en bergen, het aanplanten van bomen, alsook het reduceren van bomen tot hakhout: hierdoor valt de boom niet om, wat de daarbij behorende erosie voorkomt.
Bij landbouw op een helling zijn de volgende beheersmaatregelen mogelijk:
ploegen volgens de hoogtelijnen; dit veroorzaakt wel een hoger sproeistof-verbruik, wegens de gewijzigde druk op de linker of rechterkant van de sproeiinstallatie.
voorkomen dat de bodem na de oogst kaal blijft, zeker in de winter en tijdens het regenseizoen. Dit kan door het gebruik van groenbemesting (bijvoorbeeld gele mosterd of lupine) en het laten staan van gewasresten.
het plaatsen van stroken groen langs een hoogtelijn, om de grond en het water op te vangen.
overgaan tot "niet (bodem)kerende" landbouw (dus niet ploegen); dit kan echter leiden tot een lagere opbrengst en hogere kosten voor onkruidbestrijding.
het plaatsen van opvangbekkens, waarin het water tot rust komt en de daarin gesuspendeerde gronddeeltjes neerslaan.
Zie tanderosie voor tandslijtage
