Afgeplatte stuifzwam
| Afgeplatte stuifzwam | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
| Vruchtlichamen met en zonder stekeltjes | ||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Lycoperdon pratense Pers. (1794) | ||||||||||||||
 | ||||||||||||||
| Oud vruchtlichaam met brede opening | ||||||||||||||
| Synoniemen | ||||||||||||||
|
Vascellum pratense | ||||||||||||||
 Afbeeldingen op Wikimedia Commons | ||||||||||||||
 Afgeplatte stuifzwam op Wikispecies | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
De afgeplatte stuifzwam (Lycoperdon pratense) is een schimmel behorend tot de familie Lycoperdaceae. De soort leeft saprotroof op de grond en komt vooral voor in graslanden, gazons, bermen en andere grazige vegetaties.
Een kenmerk van deze stuifzwam is de aanwezigheid van een duidelijk vlies, het pseudodiaphragma, dat het sporenvormende bovenste gedeelte van het vruchtlichaam scheidt van de steriele onderzijde. Bij rijpheid ontstaat aan de bovenzijde een brede opening waardoor de sporen worden verspreid.
Taxonomie
De soort werd in 1794 door Christiaan Hendrik Persoon beschreven als Lycoperdon pratense. In 1962 plaatste Hanns Kreisel de soort in het geslacht Vascellum, onder de naam Vascellum pratense (Pers.) Kreisel. Beide namen worden in de literatuur gebruikt. De Nederlandse Mycologische Vereniging gebruikt de naam Vascellum pratense, terwijl Index Fungorum en Species Fungorum Lycoperdon pratense als geaccepteerde naam beschouwen.
Moleculair fylogenetisch onderzoek ondersteunt de plaatsing van deze soort binnen Lycoperdon. De aanwezigheid van een pseudodiaphragma, die oorspronkelijk aanleiding gaf tot plaatsing in Vascellum, blijkt onvoldoende om het geslacht als afzonderlijke evolutionaire groep te onderscheiden.
Kenmerken
Uiterlijke kenmerken
- Vruchtlichaam
Het vruchtlichaam is ongeveer 2 tot 5 cm breed en meestal breder dan hoog. Het is aanvankelijk afgerond tot omgekeerd peervormig, maar krijgt tijdens de ontwikkeling een steeds duidelijker afgeplatte bovenzijde. De vorm wordt daardoor breed tolvormig. De hoogte bedraagt doorgaans enkele centimeters, tot ongeveer 5 cm.
Het oppervlak is bij jonge exemplaren wit tot crèmekleurig en bedekt met fijne stekeltjes en korrels. Deze verdwijnen geleidelijk, waardoor het vruchtlichaam steeds kaler wordt. De kleur verandert daarbij via geelachtig naar grauwbruin of olijfbruin. De buitenwand bestaat uit een buitenste laag (exoperidium) en een binnenste laag (endoperidium), die bij rijpheid zichtbaar wordt.
Het vruchtlichaam heeft een korte, steelachtige onderzijde, die aan de basis enigszins versmald en geplooid kan zijn. Deze onderzijde bestaat uit sponsachtig, steriel weefsel (subgleba) met kleine holten.
- Gleba en pseudodiaphragma
Het sporenproducerende gedeelte (gleba) bevindt zich in het bovenste deel van het vruchtlichaam. Bij jonge exemplaren is dit weefsel wit en stevig. Tijdens de rijping verandert het in een olijfbruine tot bruine, poederachtige sporenmassa.
De gleba wordt van de sponsachtige subgleba gescheiden door een duidelijk vlies, het pseudodiaphragma. Dit is op een lengtedoorsnede als een dunne scheidingslijn zichtbaar en vormt een belangrijk determinatiekenmerk.
Bij rijpheid ontstaat aan de bovenzijde een onregelmatige opening die zich steeds verder verbreedt. Uiteindelijk kan de opening een groot deel van de breedte van het vruchtlichaam beslaan. De sporen worden door deze opening verspreid. Nadat de sporen zijn verdwenen, blijven vaak komvormige resten van de vruchtlichamen achter, die nog geruime tijd zichtbaar kunnen blijven.
De geur en smaak zijn weinig opvallend.
Microscopische kenmerken
De sporen zijn bolvormig tot vrijwel bolvormig, fijn wrattig of fijn gestekeld en meten doorgaans 3–4,5 µm in diameter. Ze hebben vaak een korte aanhangende steelrest (pedicel). De sporenmassa is bij rijpheid bruin tot olijfbruin.
Een belangrijk microscopisch kenmerk is het ontbreken van echt, dikwandig capillitium. In plaats daarvan bevat de rijpe gleba talrijke dunwandige draden, aangeduid als pseudocapillitium of paracapillitium. Deze draden zijn doorgaans kleurloos, voorzien van dwarswanden (septen) en kunnen vertakt zijn. In een wetenschappelijk onderzoek werden breedten van 2,5–5,5 µm vastgesteld.
Gelijkende soorten
De afgeplatte stuifzwam kan worden verward met andere stuifzwammen, waaronder de parelstuifzwam (Lycoperdon perlatum) en de melige stuifzwam (Lycoperdon lividum). Deze hebben echter geen duidelijk pseudodiaphragma tussen de gleba en de subgleba. Daarnaast heeft de afgeplatte stuifzwam bij rijpheid doorgaans een veel bredere opening aan de bovenzijde.
Ook de ruitjesbovist (Calvatia utriformis) heeft een duidelijk pseudodiaphragma, maar ontwikkelt veel grotere vruchtlichamen. Bovendien verdwijnt bij die soort tijdens de rijping een groot deel van de bovenste vruchtlichaamswand.
Ecologie
De afgeplatte stuifzwam is een terrestrische saprotroof die organisch materiaal in de bodem afbreekt. Hij groeit op droge tot vochtige, humusarme tot humusrijke bodems, waaronder zand-, klei- en leemgronden. De soort komt zowel op kalkhoudende als kalkarme bodems voor.
Hij wordt voornamelijk aangetroffen in matig tot weinig bemeste graslanden, weilanden, mosrijke gazons en bermen. Daarnaast groeit hij op kortgrazige of mosrijke plekken in loofbossen, naaldbossen, gemengde bossen, struwelen, heiden, lanen, parken en plantsoenen.
In de duinen komt de soort onder meer voor in grijze duinen, vooral op enigszins door de mens beïnvloede plaatsen, zoals paden, padbermen en betreden plekken.
De vruchtlichamen verschijnen vooral in de zomer en herfst. Oude, uitgedroogde vruchtlichamen kunnen ook buiten de belangrijkste groeiperiode worden aangetroffen.
Verspreiding
De afgeplatte stuifzwam is wijdverspreid in Europa en is ook bekend uit delen van Noord-Amerika. De soort is eveneens uit Israël gerapporteerd.
Nederland
In Nederland is de afgeplatte stuifzwam algemeen. Hij komt verspreid over het hele land voor, zowel in het binnenland als in de kustduinen. Volgens de Nederlandse Mycologische Vereniging is hij ook in de grijze duinen zeer algemeen.
De soort staat op de Nederlandse Rode Lijst van 2008 vermeld in de categorie 'thans niet bedreigd'.
Eetbaarheid
Jonge exemplaren worden als eetbaar beschreven zolang de gleba nog geheel wit is. Zodra de sporen beginnen te rijpen en de binnenzijde verkleurt, zijn de vruchtlichamen niet meer geschikt voor consumptie. Voor consumptie is een zekere determinatie noodzakelijk.