Monoamino-oxidaseremmers

Lintmodel van menselijk monoamineoxidase B. Structuur PDB 1GOS.
Monoamino-oxidaseremmers
Synoniem MAO-remmer, MAOI
Toepassing Depressieve stoornis, therapieresistente depressie, atypische depressie, ziekte van Parkinson en andere aandoeningen
Werkingsmechanisme Enzymremming
Aangrijpingspunt Monoamineoxidase A (MAO-A) en/of monoamineoxidase B (MAO-B)
ATC-code N06AF
MeSH D008996

Monoamineoxidaseremmers (MAO-remmers) zijn een groep geneesmiddelen die één of beide monoamineoxidase-enzymen remmen: monoamineoxidase A (MAO-A) en monoamineoxidase B (MAO-B). Deze enzymen metaboliseren monoamine-neurotransmitters en verwante aminen, waaronder serotonine, noradrenaline, dopamine, adrenaline, tyramine en verschillende sporenaminen.

MAO-remmers omvatten verschillende farmacologisch onderscheiden groepen. De klassieke antidepressieve MAO-remmers (fenelzine, tranylcypromine en isocarboxazide) zijn irreversibele, niet-selectieve remmers van zowel MAO-A als MAO-B en worden vooral gebruikt bij depressieve stoornis, waaronder therapieresistente depressie. Andere MAO-remmers zijn reversibele MAO-A-remmers (RIMA's), zoals moclobemide, en selectieve MAO-B-remmers, zoals selegiline, rasagiline en safinamide, die vooral worden gebruikt bij de ziekte van Parkinson of, in het geval van transdermale selegiline, bij depressie.

De selectiviteit van MAO-remmers kan variëren met de dosis, toedieningsweg, formulering en systemische blootstelling. Selegiline is bijvoorbeeld relatief selectief voor MAO-B bij de lagere doses die bij de ziekte van Parkinson worden gebruikt, maar remt bij hogere antidepressieve doses ook MAO-A en kan klinisch als niet-selectieve MAO-remmer werken.

Het gebruik van klassieke MAO-remmers nam jarenlang af na eerdere meldingen van ernstige interacties met tyraminehoudende voedingsmiddelen en sommige sympathicomimetische of serotonerge geneesmiddelen. Toch stellen moderne overzichtsartikelen en voorschrijfgidsen dat klassieke MAO-remmers een zeer effectieve behandelmogelijkheid voor depressie blijven en veilig kunnen worden gebruikt wanneer de gebruikelijke voorzorgen rond voeding en geneesmiddelinteracties worden gevolgd. Het voedingsgerelateerde risico wordt veel lager geacht dan in de eerste decennia van het gebruik van MAO-remmers, doordat moderne voedselproductie, hygiënenormen, koeling en methoden met starterculturen de blootstelling aan tyramine via de gebruikelijke voeding sterk hebben verminderd. De kans op ernstige tyraminegerelateerde hypertensieve reacties wordt daarom bij de huidige voedingsnormen en adviezen als aanzienlijk verminderd beschreven, hoewel deze niet volledig is verdwenen.

Medische toepassingen

Skeletformule van moclobemide, de prototypische reversibele remmer van monoamineoxidase A (RIMA).

Depressie

Klassieke irreversibele MAO-remmers worden gebruikt bij de behandeling van depressieve stoornis, vooral therapieresistente depressie. Moderne aanbevelingen adviseren fenelzine, tranylcypromine of isocarboxazide te overwegen bij onvoldoende respons op andere antidepressieve behandelingen, waaronder selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI's), serotonine-noradrenalineheropnameremmers (SNRI's), mirtazapine, bupropion, tricyclische antidepressiva (TCA's) of augmentatiestrategieën. Volgens dezelfde aanbevelingen worden klassieke MAO-remmers doorgaans vóór elektroconvulsietherapie (ECT) overwogen wanneer geen snelle respons nodig is. ECT kan echter de voorkeur hebben wanneer een dringende respons noodzakelijk is, zoals bij acuut suïcidegevaar, uithongering of katatonie.

MAO-remmers worden al lange tijd in verband gebracht met werkzaamheid bij atypische depressie, maar moderne aanbevelingen van deskundigen benadrukken ook hun bredere toepassing bij ernstige therapieresistente depressie, waaronder melancholische of endogene depressie. Fenelzine kan vooral nuttig zijn wanneer angst- of panieksymptomen aan de depressie voorafgaan of ermee gepaard gaan, terwijl tranylcypromine kan worden overwogen wanneer psychomotorische remming of melancholische kenmerken op de voorgrond staan. Voor isocarboxazide zijn minder vergelijkende gegevens beschikbaar, maar moderne aanbevelingen beschrijven het als een effectief alternatief, onder meer wanneer fenelzine of tranylcypromine niet goed wordt verdragen, en als een mogelijke eerste optie waar het beschikbaar is. Het doorgaans gunstige verdraagbaarheidsprofiel kan van belang zijn wanneer sedatie, slaperigheid, gewichtstoename, oedeem of andere bijwerkingen de behandeling met een andere klassieke MAO-remmer beperken. Deskundigen waarschuwen ervoor deze verschillen als absoluut te beschouwen.

MAO-remmers kunnen ook effectief zijn in sommige gevallen van bipolaire depressie, hoewel antidepressieve behandeling bij een bipolaire stoornis specifieke voorzichtigheid vereist vanwege het risico op stemmingsomslag en de noodzaak van stemmingsstabiliserende behandeling.

Angstgerelateerde en andere psychiatrische stoornissen

MAO-remmers zijn onderzocht of gebruikt bij verschillende angstgerelateerde stoornissen, waaronder paniekstoornis met agorafobie, sociale-angststoornis en gemengde angstige en depressieve toestanden. Moderne voorschrijfgidsen noemen ook mogelijke bruikbaarheid bij therapieresistente angststoornissen.

Andere onderzochte of beschreven toepassingen zijn boulimia nervosa, posttraumatische stressstoornis, borderline-persoonlijkheidsstoornis en obsessieve-compulsieve stoornis (OCS). Het bewijs voor sommige van deze indicaties is beperkt en bestaat in verschillende gevallen vooral uit oudere trials, kleine onderzoeken of ongecontroleerde verslagen.

Ziekte van Parkinson en andere toepassingen

Selectieve MAO-B-remmers, waaronder selegiline, rasagiline en safinamide, worden gebruikt bij de behandeling van de ziekte van Parkinson, waarbij remming van de dopaminestofwisseling de dopaminerge activiteit kan verhogen. Niet-selectieve MAO-remmers en MAO-B-remmers zijn ook onderzocht in andere neurologische contexten, waaronder neuroprotectie en migrainepreventie, maar deze toepassingen verschillen per geneesmiddel en indicatie.

Pargyline is een niet-selectieve MAO-remmer die vroeger als antihypertensivum werd gebruikt om hypertensie te behandelen.

Bijwerkingen

Veelvoorkomende bijwerkingen

Het bijwerkingenprofiel van MAO-remmers varieert met het geneesmiddel, de dosis en de selectiviteit. Veelvoorkomende bijwerkingen van klassieke irreversibele MAO-remmers kunnen onder meer orthostatische hypotensie, slaapstoornissen, sedatie of slaperigheid, slapeloosheid, droge mond, seksuele disfunctie, urineretentie, obstipatie, oedeem, gewichtsverandering, agitatie en paresthesieën zijn.

Orthostatische hypotensie is een voorspelbaar dosisafhankelijk effect van klassieke MAO-remmers. Ze treedt vaak op na dosisverhogingen, kan na ongeveer 10 tot 14 dagen een piek bereiken en verbetert vaak in de daaropvolgende weken. Bloeddrukmetingen in zittende of liggende en in staande houding kunnen helpen dit effect te onderscheiden van variatie in de uitgangswaarden of tijdelijke stijgingen na inname.

Het patroon verschilt tussen de klassieke MAO-remmers. Fenelzine wordt vaker geassocieerd met gewichtstoename, oedeem, slaperigheid, seksuele disfunctie, pyridoxinetekort en zeldzame hepatotoxiciteit. Tranylcypromine wordt minder geassocieerd met gewichtstoename en hepatotoxiciteit, maar kan vaker slapeloosheid en tijdelijke bloeddrukstijgingen na inname veroorzaken. Isocarboxazide wordt doorgaans als beter verdraagbaar dan fenelzine beschreven, hoewel hogere doses bijwerkingen die op anticholinerge effecten lijken, slapeloosheid, subjectieve zwakte, oedeem, trek in koolhydraten en zeldzame hepatotoxiciteit kunnen veroorzaken.

Tyramine en hypertensieve reacties

Zie ook: Tyraminehoudende voedingsmiddelen.

Mensen die klassieke irreversibele, niet-selectieve MAO-remmers gebruiken, moeten doorgaans voedingsmiddelen en dranken met aanzienlijke hoeveelheden tyramine beperken. Tyramine wordt gevormd door microbiële decarboxylering van tyrosine en kan in grote hoeveelheden aanwezig zijn in sommige gefermenteerde, gerijpte, oude of bedorven voedingsmiddelen. Omdat remming van MAO de afbraak van tyramine uit voeding in het maag-darmkanaal en de lever vermindert, kan overmatige tyramine-inname de bloeddruk verhogen via perifere afgifte van noradrenaline. Dit bloeddrukverhogende effect wordt vaak een pressorrespons genoemd. In ernstige gevallen kan het een hypertensieve urgentie of een hypertensief spoedgeval veroorzaken.

Voedingsmiddelen met een hoger risico zijn onder meer sommige oude kazen, sommige ambachtelijke bieren met natuurlijke gisten, sommige gefermenteerde vleesproducten en gefermenteerde producten zoals sojasaus, miso, tempeh, zuurkool, Marmite en kimchi. De blootstelling aan tyramine via voeding is aanzienlijk lager dan in de beginperiode van het gebruik van MAO-remmers, grotendeels door veranderingen in voedselproductie, hygiënenormen, koeling en methoden met starterculturen. Moderne aanbevelingen beschrijven het risico op een ernstige bloeddrukstijging daarom als beperkt wanneer voorzorgen rond voeding en medicatie worden gevolgd, hoewel het niet volledig kan worden uitgesloten.

Historische schattingen uit de eerste decennia van het gebruik van MAO-remmers meldden hypertensieve reacties bij een kleine minderheid van de behandelde patiënten. Een overzichtsartikel haalde schattingen uit de beginperiode van tranylcypromine aan van ongeveer 0,5% voor hypertensieve crises en ongeveer 0,001% voor overlijden, van vóór de moderne tyraminebeperkte diëten en de lagere tyraminegehalten die samenhangen met de huidige voedselproductie. Latere veiligheidsoverzichten beschrijven fatale tyraminegerelateerde reacties als uiterst zeldzaam; gedurende verschillende decennia zijn in de medische literatuur geen sterfgevallen door MAO-remmergeïnduceerde hypertensie gemeld.

Bloeddrukverhoging na overmatige tyramine-inname gaat meestal vanzelf over en bereikt doorgaans binnen ongeveer 2 uur haar maximum. Moderne aanbevelingen raden snelle bloeddrukverlaging zonder passend medisch toezicht af, omdat overbehandeling kan leiden tot een te sterke daling met hypotensie. Sublinguale nifedipine wordt specifiek afgeraden.

Het voedingsgerelateerde risico verschilt tussen subgroepen van MAO-remmers. RIMA's zoals moclobemide zijn reversibele MAO-A-remmers en hebben doorgaans een lager tyraminegerelateerd voedingsrisico dan klassieke irreversibele niet-selectieve MAO-remmers. Selectieve MAO-B-remmers in lage doses hebben eveneens een lager tyraminegerelateerd voedingsrisico. Deze verschillen hangen echter af van het specifieke geneesmiddel, de dosis, de toedieningsweg en de formulering; hogere doses of formuleringen die ook MAO-A remmen, kunnen voedingsvoorzorgen vereisen.

Onttrekking

Zie ook: Antidepressiva-onttrekkingssyndroom. Abrupt of snel stoppen met MAO-remmers kan onttrekkingsverschijnselen veroorzaken, waaronder angst, agitatie, slapeloosheid of slaperigheid, hallucinaties, delier, paranoia en manie of hypomanie. Zoals bij veel antidepressiva wordt de dosis doorgaans geleidelijk verlaagd om het risico en de ernst van onttrekkingsverschijnselen te verminderen.

Na het stoppen met een irreversibele MAO-remmer keert de MAO-activiteit pas terug wanneer nieuw enzym wordt aangemaakt of enzym wordt hersteld. Daarom blijven voorzorgen rond voeding en medicatie doorgaans nog enige tijd na het stoppen gelden. Uitwasperioden zijn vooral belangrijk bij het overstappen tussen een MAO-remmer en middelen die de serotonineheropname sterk remmen of de serotonineafgifte bevorderen.

Geneesmiddelinteracties

Interacties op basis van het werkingsmechanisme

Interacties met MAO-remmers kunnen het best op basis van het werkingsmechanisme worden beoordeeld, in plaats van op basis van brede geneesmiddelgroepen. De interacties met het hoogste risico betreffen middelen die serotonine sterk verhogen, vooral middelen die de serotonineheropname sterk remmen of de serotonineafgifte bevorderen. Voorbeelden die om deze reden doorgaans worden vermeden zijn SSRI's, SNRI's, clomipramine, imipramine, chloorfenamine, broomfeniramine, MDMA, pethidine, tramadol, methadon, tapentadol, dextromethorfan, dextropropoxyfeen, pentazocine en levorfanol. Het belangrijkste risico is serotoninetoxiciteit, een dosisafhankelijke aandoening die gepaard kan gaan met tremor, hyperreflexie, clonus, agitatie, autonome instabiliteit en, in ernstige gevallen, levensbedreigende toxiciteit.

Andere combinaties worden vermeden vanwege andere mechanismen of beperkte veiligheidsgegevens. Moderne voorschrijfgidsen voor MAO-remmers noemen pancuronium, cocaïne, methyldopa, reserpine, sint-janskruid, ayahuasca en middelen met eveneens klinisch relevante MAO-remmende activiteit, zoals methyleenblauw en linezolid, als te vermijden combinaties met klassieke MAO-remmers. Methyleenblauw en linezolid zijn geen serotonineheropnameremmers; ze worden doorgaans vermeden bij klassieke MAO-remmers omdat ze ook MAO-remmende activiteit hebben, de veiligheidsgegevens beperkt zijn en er gewoonlijk weinig klinische reden is om meerdere MAO-remmers te combineren. Het belangrijkste risico op serotoninetoxiciteit ontstaat wanneer hun MAO-remmende activiteit overlapt met middelen die serotonine sterk verhogen, zoals serotonineheropnameremmers of middelen die serotonineafgifte bevorderen.

Sommige middelen kunnen de catecholaminesignalering of de bloeddruk sterk verhogen. Amfetaminen in middelhoge of hoge doses en fenfluramine worden vermeden vanwege hun serotonineafgiftebevorderende werking. Amfetaminen in lage doses, efedrine en pseudo-efedrine worden beschouwd als sterke relatieve contra-indicaties, niet als absolute contra-indicaties. Als ervaren clinici ze gebruiken, zijn lagere doses, langzame titratie en bloeddrukcontrole vereist. Direct werkende adrenerge middelen zoals adrenaline, noradrenaline, fenylefrine, isoprenaline en dobutamine vormen geen absolute contra-indicaties, maar hun bloeddrukverhogende effecten kunnen worden versterkt. Daarom worden een lagere aanvangsdosis en zorgvuldige titratie geadviseerd.

Verschillende geneesmiddelgroepen bevatten zowel middelen met een hoger als met een lager risico. Tricyclische antidepressiva zijn farmacologisch niet uniform: clomipramine en imipramine worden vermeden vanwege sterke remming van de serotonineheropname, terwijl andere TCA's als verenigbaar met MAO-remmers worden beschouwd wanneer ze passend worden gekozen, in lage doses worden gestart, geleidelijk worden getitreerd en worden gecontroleerd. Ziprasidon en lumateperon onderscheiden zich van de meeste andere antipsychotica door hun klinisch relevante remming van de serotonineheropname. Andere antipsychotica worden doorgaans als verenigbaar met MAO-remmers beschouwd wanneer ze ook verder passend zijn.

Serotonineprecursoren zijn eveneens van belang voor het interactierisico van MAO-remmers. 5-HTP en andere serotonineprecursoren kunnen het risico op serotoninetoxiciteit verhogen. L-tryptofaan is niet categorisch gecontra-indiceerd bij MAO-remmers en is door ervaren clinici als augmentatiemiddel gebruikt, maar serotoninegemedieerde bijwerkingen zoals hyperreflexie of clonus kunnen optreden, vooral bij hogere doses.

Interacties met psychoactieve stoffen verschillen naar werkingsmechanisme en de bewijsbasis is beperkt. Een narratief overzicht uit 2026 meldde vermoedelijke serotoninetoxiciteit bij MAO-remmers in combinatie met amfetamine, dextromethorfan, MDMA, pethidine, methadon en tramadol. Hypertensieve urgentie of een hypertensief spoedgeval werd gemeld bij MAO-remmers in combinatie met sommige tyraminehoudende alcoholische dranken, amfetamine, cocaïne, dexamfetamine, qat, metamfetamine en psilocybinehoudende paddenstoelen. Omdat MAO-remmers de stofwisseling van sommige psychoactieve stoffen kunnen verminderen en de monoaminesignalering kunnen veranderen, dient het interactierisico niet te worden veralgemeniseerd naar brede categorieën zoals 'psychedelica' of 'stimulantia'.

Overstappen van of naar MAO-remmers

Bij het overstappen van een SSRI, SNRI, clomipramine, imipramine of een ander middel dat de serotonineheropname sterk remt of de serotonineafgifte bevordert, is een uitwasperiode nodig voordat met een MAO-remmer wordt begonnen. Het gebruikelijke uitgangspunt is vijf halfwaardetijden van het eerdere middel, met langere intervallen voor middelen zoals fluoxetine en vortioxetine.

Het overstappen van de ene klassieke MAO-remmer naar de andere wordt doorgaans voorzichtiger aangepakt dan het wisselen binnen veel andere antidepressivagroepen. Veel richtlijnen adviseren een uitwasperiode, vooral na een irreversibele MAO-remmer. Deze algemene regel staat echter los van een geplande overstap tussen MAO-remmers onder specialistisch toezicht. Aangepaste uitwasperioden, voorzichtig kruisgewijs af- en opbouwen en snelle overstappen zijn bij geselecteerde patiënten beschreven. De gepubliceerde verslagen zijn beperkt, maar hebben niet duidelijk aangetoond dat de overstap tussen MAO-remmers op zichzelf serotoninetoxiciteit veroorzaakt. Een verslag uit 2018 beschreef ambulante strategieën voor kruisgewijs af- en opbouwen en klinische strategieën voor snel overstappen zonder ongewenste voorvallen. Dit blijven specialistische strategieën die nauwlettende controle en verder onderzoek vereisen.

Combinatie- en augmentatiestrategieën

Sommige middelen die vroeger als onverenigbaar met MAO-remmers werden vermeld, worden in moderne specialistische aanbevelingen beschreven als mogelijke opties voor combinatie, overbrugging, augmentatie of behandeling van bijwerkingen in een klinische setting met controle.

Bij het overstappen van serotonineheropnameremmende antidepressiva naar klassieke MAO-remmers worden nortriptyline, lithium en mirtazapine in lage doses beschreven als mogelijke overbruggingsmiddelen tijdens de uitwasperiode en de daaropvolgende start van de MAO-remmer.

Als voorbeelden van augmentatiestrategieën bespreken moderne aanbevelingen lithium, methylfenidaat, modafinil, bupropion, reboxetine, trijoodthyronine (T3), pramipexol, agomelatine en TCA's anders dan imipramine en clomipramine. Imipramine en clomipramine worden uitgesloten vanwege sterke remming van de serotonineheropname. Van de overige TCA's wordt amitriptyline beschreven als het middel met de meest uitgesproken serotonerge activiteit, maar de aangehaalde aanbevelingen stellen dat de combinatie van amitriptyline en een MAO-remmer niet tot serotoninetoxiciteit leidt. De keuze en dosering van TCA's vereisen nog steeds voorzichtigheid omdat TCA's in andere farmacologische effecten verschillen. Voor slapeloosheid die samenhangt met MAO-remmerbehandeling worden trazodon, mirtazapine of doxepine in lage doses als opties beschreven. De aangehaalde aanbevelingen merken op dat deze middelen bij de besproken doses geen sterke remming van de serotonineheropname hebben. Dezelfde aanbevelingen beschrijven ook succesvolle comedicatie met trazodon of mirtazapine in volledige doses bij sommige patiënten met een gedeeltelijke respons op MAO-remmers. Dit weerspiegelt het onderscheid tussen serotonineheropnameremmende antidepressiva en middelen met weinig of geen klinisch relevante remming van de serotonineheropname.

Krachtige noradrenalineheropnameremmers, waaronder nortriptyline, desipramine, protriptyline en reboxetine, kunnen ook tyraminegerelateerde bloeddrukstijgingen afzwakken, omdat tyramine sympathische neuronen binnengaat via de noradrenalinetransporter. Dit kan enige bescherming bieden tegen overmatige tyramineblootstelling, maar vervangt voedingsvoorzorgen of klinische controle niet.

Perioperatieve en anesthesiologische overwegingen

Vroeger werd patiënten vaak geadviseerd vóór een operatie of algehele anesthesie te stoppen met irreversibele MAO-remmers. Recentere voorschrijfgidsen voor MAO-remmers ondersteunen routinematig stoppen vóór een operatie niet. In plaats daarvan adviseren ze de anesthesie af te stemmen op de MAO-remmer: specifieke interagerende middelen vermijden, waar mogelijk niet-serotonerge analgetica kiezen en zo nodig de dosering van vasopressoren aanpassen. De MAO-remmer dient niet te worden gestopt zonder overleg met de voorschrijvende clinicus.

Belangrijke perioperatieve interactierisico's betreffen serotonerge opioïde analgetica zoals pethidine en tramadol, en andere opioïden of analgetica met serotonerge eigenschappen of een onzeker risicoprofiel, waaronder methadon, tapentadol, dextromethorfan, dextropropoxyfeen, pentazocine en levorfanol. Opioïden zonder relevante serotonerge activiteit worden doorgaans als verenigbaar met MAO-remmers beschouwd, hoewel de gebruikelijke klinische controle noodzakelijk blijft.

Pancuronium, een spierverslapper die soms bij algehele anesthesie wordt gebruikt, wordt in moderne voorschrijfgidsen voor MAO-remmers apart genoemd als een combinatie die moet worden vermeden. Perioperatief gebruik van methyleenblauw en linezolid moet bij klassieke MAO-remmers doorgaans worden vermeden vanwege hun klinisch relevante MAO-remmende activiteit. Ze zijn zelf geen serotonineheropnameremmers, maar kunnen het risico op serotoninetoxiciteit verhogen wanneer ook andere middelen betrokken zijn die de serotonineheropname sterk remmen of de serotonineafgifte bevorderen.

Bij tandheelkundige en lokale anesthesie worden cocaïnehoudende lokale anesthetica vermeden. Lokale anesthetica met adrenaline kunnen lagere doses of een kortere behandelingsduur vereisen. Alternatieven zoals felypressine kunnen worden overwogen bij patiënten met cardiovasculaire of cerebrovasculaire aandoeningen.

Farmacologie

Lintmodel van een monomeer van menselijk MAO-A, met gebonden FAD en clorgiline, georiënteerd alsof het aan het buitenmembraan van een mitochondrion is gehecht. Naar PDB 2BXS.

Werkingsmechanisme

MAO-remmers werken door remming van monoamineoxidase, een mitochondriaal enzym dat betrokken is bij de oxidatieve deaminering en afbraak van monoamine-neurotransmitters en verwante aminen. MAO-A metaboliseert bij voorkeur serotonine, noradrenaline en adrenaline, terwijl MAO-B bij voorkeur fenylethylamine en bepaalde andere sporenaminen metaboliseert. Dopamine en tyramine worden door zowel MAO-A als MAO-B gemetaboliseerd.

Deze verschillen tussen iso-enzymen zijn klinisch relevant. Remming van MAO-A is vooral belangrijk voor antidepressieve effecten waarbij serotonine en noradrenaline betrokken zijn en voor het tyraminegerelateerde voedingsrisico. Remming van MAO-B is van belang bij de ziekte van Parkinson vanwege de rol ervan in de dopaminestofwisseling. Klassieke antidepressieve MAO-remmers remmen beide iso-enzymen, terwijl verschillende MAO-remmers voor de ziekte van Parkinson bij de aanbevolen doses relatief MAO-B-selectief zijn.

Remming van MAO vermindert de afbraak van monoaminen en verhoogt daardoor hun beschikbaarheid. Klassieke antidepressieve MAO-remmers verhogen monoamine-neurotransmitters zowel binnen als buiten neuronen. Dit onderscheidt hen van heropnameremmers, die primair de transportergemedieerde heropname blokkeren en relatieve extracellulaire stijgingen veroorzaken.

Reversibiliteit

Vroege antidepressieve MAO-remmers, waaronder fenelzine, tranylcypromine en isocarboxazide, remmen MAO irreversibel. Het geremde enzym blijft inactief totdat nieuw enzym is aangemaakt of functioneel enzym op andere wijze is hersteld. Dit verklaart waarom de farmacodynamische effecten van irreversibele MAO-remmers langer aanhouden dan hun plasmahalfwaardetijd en waarom voorzorgen rond geneesmiddel- en voedingsinteracties na het stoppen blijven gelden.

Reversibele remmers van monoamineoxidase A (RIMA's), zoals moclobemide, binden reversibel aan MAO-A. De door hen veroorzaakte remming kan gemakkelijker worden opgeheven dan die van irreversibele MAO-remmers, wat bijdraagt aan een lager tyraminegerelateerd voedingsrisico. RIMA's zijn bij een overdosering met uitsluitend dat middel doorgaans ook veiliger dan oudere irreversibele MAO-remmers. RIMA's kunnen echter nog steeds interageren met middelen die de serotonerge activiteit sterk verhogen, omdat MAO-A serotonine metaboliseert.

Harmine en harmaline, die voorkomen in Peganum harmala, Banisteriopsis caapi en Passiflora incarnata, zijn reversibele remmers van monoamineoxidase A.

Selectiviteit

Naast reversibiliteit verschillen MAO-remmers in hun relatieve selectiviteit voor MAO-A en MAO-B. Selectiviteit is niet altijd een vaste eigenschap van een middel en kan afhangen van de dosis, formulering, toedieningsweg en systemische blootstelling. Sommige middelen zijn bij gebruikelijke klinische doses niet-selectief, terwijl andere alleen binnen bepaalde dosisbereiken relatief selectief zijn voor MAO-A of MAO-B.

De klassieke antidepressieve MAO-remmers fenelzine, tranylcypromine en isocarboxazide worden doorgaans beschreven als irreversibele, niet-selectieve remmers van zowel MAO-A als MAO-B bij therapeutische antidepressieve doses. Selegiline, rasagiline en safinamide worden daarentegen vooral als MAO-B-selectieve middelen bij de ziekte van Parkinson gebruikt. Deze selectiviteit is dosisafhankelijk. Bij hogere doses remt selegiline ook MAO-A en kan het klinisch als niet-selectief MAO-remmend antidepressivum werken. Dieetbeperkingen bij transdermale selegiline verschillen per dosis.

Selectieve MAO-B-remming bij de aanbevolen doses voor de ziekte van Parkinson gaat doorgaans gepaard met een veel lager tyraminegerelateerd voedingsrisico dan niet-selectieve MAO-A/MAO-B-remming. Dit onderscheid is echter dosisafhankelijk, en hogere doses of formuleringen die ook MAO-A remmen, kunnen voedingsvoorzorgen vereisen.

Daarom variëren selectiviteit, dieetbeperkingen en interactierisico met het geneesmiddel, de dosis, de formulering en de klinische toepassing.

Geschiedenis

De geschiedenis van MAO-remmers begon met de toevallige ontdekking dat iproniazide, oorspronkelijk ontwikkeld tegen tuberculose, antidepressieve eigenschappen had en monoamineoxidase remde. Iproniazide en verwante vroege MAO-remmers werden belangrijke vroege antidepressiva en droegen bij aan de ontwikkeling van de monoaminetheorie van depressie.

De oudere MAO-remmers werden het meest gebruikt tussen het einde van de jaren 1950 en ongeveer 1970. Sommige MAO-remmers hadden ook niet-psychiatrische toepassingen; pargyline werd bijvoorbeeld als antihypertensivum gebruikt. Het gebruik nam af nadat ernstige interacties met sympathicomimetische geneesmiddelen en tyraminehoudende voeding waren herkend. De latere ontdekking van de iso-enzymen MAO-A en MAO-B leidde tot de ontwikkeling van selectieve MAO-B-remmers voor de ziekte van Parkinson en reversibele MAO-A-remmers met een lager voedingsgerelateerd tyraminerisico.

Moclobemide was de eerste reversibele MAO-A-remmer die op grote schaal in de klinische praktijk werd toegepast. Een transdermale pleister met selegiline, op de markt gebracht als Emsam, werd op 28 februari 2006 door de Food and Drug Administration in de Verenigde Staten goedgekeurd voor depressieve stoornis.

Lijst van MAO-remmende geneesmiddelen

Klassieke irreversibele antidepressieve MAO-remmers

Klassieke antidepressieve MAO-remmers zijn bij therapeutische antidepressieve doses irreversibele, niet-selectieve remmers van MAO-A en MAO-B.

MAO-remmers die in de Verenigde Staten bij depressie worden gebruikt, zijn onder meer:

  • Isocarboxazide
  • Fenelzine
  • Tranylcypromine
  • Transdermale selegiline

Reversibele MAO-A-remmers

Andere RIMA's of RIMA-achtige middelen zijn onder meer:

Selectieve MAO-B-remmers

Selectieve MAO-B-remmers worden vooral gebruikt bij de ziekte van Parkinson. Hun selectiviteit is dosisafhankelijk en mag niet worden verondersteld voor alle doses of toedieningswegen.

Andere geneesmiddelen met MAO-remmende activiteit

Sommige geneesmiddelen die niet primair als antidepressieve MAO-remmers worden gebruikt, hebben klinisch relevante MAO-remmende activiteit.

  • Linezolid, een antibioticum met zwakke reversibele MAO-remmende activiteit
  • Methyleenblauw, dat klinisch relevante MAO-A-remmende activiteit heeft en serotoninetoxiciteit kan uitlokken in combinatie met middelen die de serotonineheropname klinisch relevant remmen of de serotonineafgifte bevorderen
  • Furazolidon, een antibioticum met MAO-remmende activiteit

Natuurlijk voorkomende verbindingen met MAO-remmende activiteit

Verschillende natuurlijk voorkomende verbindingen hebben MAO-remmende activiteit laten zien, hoewel hun reversibiliteit, selectiviteit, potentie en klinische betekenis variëren.

  • Harmaline — een reversibele MAO-A-remmer
  • Harmine — een reversibele MAO-A-remmer
  • Piperine — heeft in experimenteel onderzoek MAO-remmende activiteit laten zien
  • Rosiridine — heeft in vitro MAO-remmende activiteit laten zien

Teruggetrokken of niet meer verkrijgbare MAO-remmers

Onderzoeksstoffen

Zie ook