Mazdakisme

Het mazdakisme is een religieuze stroming die ontstond in Perzië, in het Sasanidische Rijk, aan het einde van de 5e eeuw. Afgeleid van het mazdeïsme en het manicheïsme, dankt het zijn naam aan zijn stichter, Mazdak.

De religieuze beweging, die vooral bekend stond om haar pacifisme en haar leer van het delen van rijkdom om sociale ongelijkheden te verminderen, beïnvloedde tot in de 19e eeuw meerdere antifeodale bewegingen.

De religie is niet bekend uit directe bronnen. De kennis erover is gebaseerd op wat auteurs in het Perzisch, Arabisch, Syrisch en Grieks erover vermelden.

Historisch

De stroming wordt soms gezien als een afgeleide van het manicheïsme, soms als een afgeleide van het mazdeïsme, in beide gevallen stromingen die geworteld waren in de Iraanse religieuze traditie en goed ingeburgerd waren in het Sasanidische Rijk van de 5e eeuw, en waarmee het mazdakisme zich confronteerde.

Mazdak begon te prediken tijdens de eerste helft van de regeerperiode van sjah Kavad I (488-496 en vervolgens 498-531). Deze laatste, die zich zorgen maakte over het herstellen van meer sociale rechtvaardigheid, stond open voor de ideeën van de prediker en ondernam diverse sociale hervormingen, die de elite, de edelen en de magiërs tegen wie Mazdaks sociale kritiek gericht was, grote zorgen baarden.

Kavadh I werd in 496 door Zamasp afgezet. Deze slaagde erin in 498 met de hulp van de Hephthalieten weer aan de macht te komen. Omdat hij de steun van de edelen wilde behouden, nam hij afstand van Mazdak. Later ging hij nog een stap verder en gaf tussen 524 en 528 zijn zoon Khusro de opdracht de mazdakisten te vervolgen. Mazdak werd geëxecuteerd, evenals een zoon van de sjah die ervoor had gekozen trouw te blijven aan deze religie.

Theologische grondslagen

Net als het mazdeïsme en het manicheïsme is het mazdakisme een dualistische religie. Het heeft twee beginsels: Goed (Licht) en Kwaad (Duisternis), uit de vermenging waarvan de wereld ontstond. Wat door het manicheïsme echter als een tragedie werd beschouwd, werd door het mazdakisme juist vanuit een optimistisch oogpunt bekeken.

Mazdakisten aanbidden de god van het Licht, die in het Paradijs woont, gelegen in de Hemel. Hij wordt bijgestaan door zeven "viziers", die corresponderen met de zeven planeten die destijds bekend waren, en door twaalf "geestelijke wezens", die corresponderen met de twaalf tekens van de dierenriem.

Er zijn vier krachten die uitgaan van de God van het Licht: waarneming, kennis, vreugde en herinnering. Van ieder mens wordt verondersteld dat hij deze bezit. Zij moeten het Licht op Aarde verspreiden en dus goed doen door moreel onberispelijk gedrag te vertonen. Zij moeten respectvol zijn tegenover anderen, conflicten met hun buren vermijden, de behoeftigen helpen en niet trachten zichzelf te verrijken ten koste van hun eigenen. Hieruit zouden de ideeën van sociale hervorming voortvloeien die door Mazdak werden bepleit.

Maatschappelijke impact

Het mazdakisme wordt vaak gepresenteerd als een voorloper van het socialisme. Hoe anachronistisch deze bewering ook mag zijn, ze benadrukt wat het meest opvallend was aan de mazdakisten: hun verlangen om een nieuwe sociale orde te creëren door rijkdom te delen en sociale ongelijkheden te verminderen. Dit stond in contrast met de zeer hiërarchische samenleving van het Sasanidische Rijk, die verdeeld was in verschillende sociale klassen, aangevoerd door de Zoroastrische priesters en krijgers. Het was daarom ook een uitdaging voor het mazdaïsme (of voor het zoroastrisme, de officiële religie van de Perzische staat, waarvan de priesters door Mazdak verantwoordelijk werden gehouden voor de ongelijkheid die in het koninkrijk heerste).

Mazdak bepleitte een vredesideaal. Hij wil de behoeftigen helpen en opende daarvoor armenhuizen. Hij stelde voor de macht van de priesters rechtstreeks aan te vechten door de vuurtempels te sluiten en pleitte in het algemeen voor de confiscatie van het vermogen van de rijksten. Mazdak was van mening dat priesters overbodig waren: ware religieuze mensen zijn zij die gezonde principes respecteren en daarom het universum om hen heen begrijpen. Aan hem werden nog meer revolutionaire ideeën toegeschreven die velen ongetwijfeld hebben verrast: de afschaffing van privébezit en de harems van de rijken, het samenvoegen van alle goederen (communisme), en misschien ook van de vrouwen, hoewel dit punt controversieel is. Daardoor zou er geen aanleiding meer zijn voor conflicten.

Nalatenschap

Na de grote vervolging van 524-529 werd het mazdakisme gemarginaliseerd. De beweging slaagde er echter in de macht van de zoroastrische edelen en priesters te verminderen. Veel antifeodale bewegingen uit de middeleeuwen waren ideologisch verbonden met het mazdakisme. Het bleef nog steeds voortbestaan in afgelegen gebieden.

In december 1303 werd een vermeend complot gesmeed tegen de Il-khan Ghazan. De oudste zoon van zijn oom Gaykhatu zou erbij betrokken zijn geweest, maar niet direct hebben deelgenomen. De samenzweerders werden ervan beschuldigd mazdakisten te zijn, een term die destijds werd gebruikt om te verwijzen naar iedereen die ideeën verkondigde die als sociaal subversief werden beschouwd.