Megalomanie

Esculaap
Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Een cartoon die het fenomeen megalomanie illustreert.

Megalomanie is in de psychologie de wetenschappelijke term voor grootheidswaan(zin).

Verklaring

Wie megalomaan is, ziet zichzelf als belangrijker of machtiger dan zijn omgeving of schrijft zichzelf bijzondere talenten toe. Soms is megalomanie een uiting van een sterk gevoel van eigenwaarde, maar de oorzaak kan ook zijn dat iemand zichzelf eigenlijk minderwaardig, onbetekenend of onbelangrijk vindt. In dit geval is de megalomanie een verdedigingsmechanisme van de psyche. De megalomaan sublimeert dan zijn minderwaardigheidscomplex in het tegendeel daarvan.

Vaak kan iemand met grootheidswaan in eerste instantie innemend en charmant zijn en de aandacht van zijn omgeving krijgen, maar later ebt de bewondering weg en maakt plaats voor irritatie.

Als iemand die megalomaan is ernstige problemen ondervindt in het sociale verkeer (op het werk et cetera) en niet meer goed kan functioneren, dan kan er sprake zijn van een psychische aandoening: bijvoorbeeld een waanstoornis of schizofrenie. In dit geval kan iemand zich inbeelden onverslaanbaar te zijn of een belangrijke maatschappelijke positie in te nemen, bijvoorbeeld speciaal adviseur van het staatshoofd. Het komt ook voor dat iemand zichzelf als een bestaande persoon beschouwt, doorgaans iemand met macht en aanzien. De echte persoon wordt dan beschouwd als oplichter.

Een bekende en grote megalomaan uit de Oudheid was Commodus, de enige overlevende zoon van Marcus Aurelius Antoninus Augustus. De megalomanie van Commodus is in veel teksten te lezen. Toen hij in 177 de macht kreeg veranderde hij de namen van de kalender in zijn verworven titels, de namen werden Lucius, Aelius, Aurelius, Commodus, Augustus, Herculeus, Romanus, Exsuperatorius, Amazonius, Invictus, Felix, en Pius. Hij ging nog verder en hernoemde Rome, na een brand, tot Colonia Commodiana. Het volk begon te morren toen hij zichzelf de nieuwe Romulus ging noemen. Uiteindelijk werd hij vergiftigd en post mortem ook nog gewurgd om zeker van zijn dood te zijn.

Religie

Vaak is de waan van religieuze aard. Zo kan iemand zich beschouwen als boodschapper van een god en zichzelf een goddelijke status toedichten. Deze vorm van grootheidswaan, die aan de basis van sommige sektes en dictaturen ligt, komt onder andere voor in het Jeruzalem-syndroom. Een dergelijke illusie kan ook optreden tijdens een psychose.

Thrasyllus van Aixone

De Atheense haven Piraeus met de Lange Muren in de Klassieke oudheid (gravure)

Een ander beroemd voorbeeld uit de oudheid wordt onder andere verteld door Athenaeus van Naucratis (in zijn Deipnosophistae) en door Claudius Aelianus: dat van een zekere Thrasyllus uit de Atheense voorstad Aixone (thans:Glyfada), zoon van Pythodoros en een tijdgenoot van de veldheer Thrasyllus.

Hij vertoonde een maniforme psychose die hem ertoe bracht te verhuizen naar de nabije havenstad Piraeus: hij was ervan overtuigd dat alle binnenvarende schepen van hem waren en gedroeg zich ook als dusdanig. Hij hield er lijsten van bij, zond hen naar zijn idee de zee op en verwelkomde ze met grote vreugde als ze terugkwamen. Daarbij was hij voortdurend in een opgewekte stemming. Aan vergane schepen schonk hij geen aandacht. Dit duurde verschillende jaren.

Toen zijn broer Crito, die op Sicilië woonde, hem kwam opzoeken stelde deze vast dat het om een psychische aandoening moest gaan en nam hem mee naar een arts, die er in slaagde hem van zijn wanen af te helpen.

In zijn latere leven uitte Thrasyllus echter spijt over zijn genezing en zei nooit zo gelukkig geweest te zijn als toen.

Een man met een hoge eigendunk zijn illusies ontnemen is hem een even slechte dienst bewijzen als aan de gek uit Athene, die dacht dat alle binnenvarende schepen van hem waren.
– François de La Rochefoucauld, Maxime 92

Zie ook