Vermoeiing

Vermoeiingsbreuk van een aluminium fietscrank. Het donkere gebied ontstond tijdens de geleidelijke scheurgroei; het lichtere gebied bij de uiteindelijke restbreuk.

Vermoeiing, moeheid of vermoeidheid, ook materiaalmoeheid en bij metalen metaalmoeheid genoemd, is het proces waarbij een materiaal door herhaalde of wisselende belasting geleidelijk beschadigd raakt. Daarbij kunnen scheuren ontstaan en groeien, totdat het materiaal uiteindelijk bezwijkt. Vermoeiing komt niet alleen voor in metalen, maar ook in onder meer kunststoffen, beton en composieten.

Bij een cyclische belasting herhaalt een belastingsverloop zich geheel of bij benadering. Het aantal doorlopen cycli wordt aangeduid met N; het aantal cycli tot breuk met Nf. De spanningsamplitude σa is de helft van het verschil tussen de maximale en minimale spanning binnen een cyclus. Daarnaast is de gemiddelde spanning σm van belang. De spanning hoeft niet steeds tussen trek en druk te wisselen: ook herhaalde veranderingen van een trekbelasting kunnen vermoeiing veroorzaken.

Cyclische belasting van een proefstaaf. De spanning wisselt hier tussen trek en druk.

Door vermoeiing kan breuk optreden terwijl de berekende spanningen ruim onder de statische breukspanning en zelfs onder de vloeigrens blijven. Plaatselijk kan daarbij wel plastische vervorming optreden. Een breuk als gevolg van dit proces heet een vermoeiingsbreuk. De weerstand tegen vermoeiing wordt onderzocht met vermoeiingsproeven.

Vermoeiing speelde een belangrijke rol bij verschillende grote rampen. Zo leidde een vermoeiingsscheur vanuit een gebrekkige lasverbinding tot het bezwijken van een schoor van het offshoreplatform Alexander L. Kielland. Het platform kapseisde op 27 maart 1980; 123 van de 212 opvarenden kwamen om het leven.

Geschiedenis

Tekening van een door metaalmoeheid gebroken spoorwegas, 1843.

Breuken van spoorwegassen vormden in de negentiende eeuw een belangrijke aanleiding voor onderzoek naar vermoeiing. Onderdelen bezweken bij herhaalde belasting terwijl zij volgens berekeningen op basis van hun statische sterkte voldoende sterk waren. William John Macquorn Rankine onderzocht onverwachte asbreuken en publiceerde daarover in 1843. Zijn onderzoek droeg bij aan verbeteringen in de constructie van spoorwegassen.

De Duitse spoorwegingenieur August Wöhler (1819–1914) onderzocht het verschijnsel systematisch. Tussen 1852 en 1870 voerde hij proeven uit met onder meer spoorwegassen op ware grootte en kleinere proefstukken die aan buiging, trek en torsie werden onderworpen. Hij legde het verband vast tussen de wisselende materiaalspanning en het aantal belastingscycli tot breuk. Een grafiek die dit verband weergeeft, heet een Wöhlerkromme of S-N-kromme. Daarbij staat S voor de gebruikte spanningsmaat en N voor het aantal cycli tot breuk.

Voorbeeld van een Wöhlerkromme voor aluminium. De grafiek toont het verband tussen de spanningsamplitude σa en het aantal cycli tot breuk Nf. Binnen het weergegeven bereik neemt de levensduur toe naarmate de spanningsamplitude afneemt.

Breukmechanisme

Bij vermoeiingsbreuk in metalen worden doorgaans drie fasen onderscheiden:

  1. Initiatie – het ontstaan van een scheur. De scheur begint vaak bij een plaatselijke spanningsconcentratie, bijvoorbeeld bij een insluitsel, kerf, kras of lasverbinding. Ook zonder een dergelijke zichtbare onregelmatigheid kan door de herhaalde vervorming een scheur ontstaan.
  2. Propagatie – de groei van de scheur. Onder invloed van de wisselende belasting breidt de scheur zich verder uit. Aanvankelijk kan dit zeer langzaam gaan. Naarmate de scheur groter wordt, neemt de belasting van de resterende doorsnede toe en kan de scheurgroei versnellen.
  3. Restbreuk – het uiteindelijke bezwijken. Wanneer de scheur een kritische grootte bereikt of de resterende doorsnede de belasting niet meer kan dragen, volgt een snelle breuk. Deze kan bros verlopen, maar ook met aanzienlijke plastische vervorming.

Het breukvlak kan aanwijzingen geven over dit verloop. Het gedeelte waar de scheur langzaam groeide, is vaak relatief glad; het gebied van de restbreuk is doorgaans ruwer. Op het vermoeiingsgedeelte kunnen boogvormige of concentrische lijnen zichtbaar zijn die eerdere posities van het scheurfront aangeven. Deze worden vaak aangeduid met de Engelse term beach marks. Ze kunnen ontstaan door onderbrekingen of veranderingen in de belasting en scheurgroei.

Deze zichtbare lijnen moeten worden onderscheiden van striaties: veel kleinere ribbels die gewoonlijk met een elektronenmicroscoop worden onderzocht. Onder geschikte omstandigheden komt de afstand tussen opeenvolgende striaties overeen met de scheuruitbreiding tijdens één belastingscyclus. Niet iedere vermoeiingsbreuk vertoont zulke herkenbare kenmerken; hun afwezigheid sluit vermoeiing niet uit.

Hoge- en lagecyclusvermoeiing

Bij hogecyclusvermoeiing blijft de vervorming van het onderdeel overwegend elastisch en treedt breuk doorgaans pas na een groot aantal belastingscycli op. Bij lagecyclusvermoeiing is de belasting zo groot dat tijdens iedere cyclus een betekenisvolle plastische vervorming optreedt. Het aantal cycli tot breuk is dan kleiner.

Als praktische scheiding worden aantallen in de orde van 104 tot 105 cycli gebruikt, maar er bestaat geen universele, scherpe grens. Het wezenlijke onderscheid is de mate waarin plastische vervorming optreedt. Voor hogecyclusvermoeiing worden veelal spannings-levensduurkrommen gebruikt; bij lagecyclusvermoeiing wordt de levensduur doorgaans aan de rek gekoppeld.

Vermoeiingsgrens

Sommige materialen, waaronder veel staalsoorten en bepaalde titaniumlegeringen, vertonen onder vastgelegde proefomstandigheden een vermoeiingsgrens. Dit is een spanningsamplitude waaronder in het onderzochte levensduurgebied geen vermoeiingsbreuk optreedt. In de klassieke benadering wordt aangenomen dat het materiaal onder deze grens een onbeperkte vermoeiingslevensduur heeft. De vermoeiingsgrens wordt vaak aangeduid met σe en uitgedrukt in megapascal (MPa). In een Wöhlerkromme is zij herkenbaar aan een vrijwel horizontaal verloop bij grote aantallen cycli.

Bij de opgave van een vermoeiingsgrens horen de omstandigheden waaronder zij is bepaald, waaronder de gemiddelde spanning. Veel proefgegevens hebben betrekking op volledig wisselende belasting met σm=0. Een trekspanning als gemiddelde belasting kan de vermoeiingssterkte verlagen. Ook de vorm, afmetingen, oppervlaktegesteldheid en gebruiksomgeving van een onderdeel bepalen in hoeverre proefresultaten toepasbaar zijn.

Een vermoeiingsgrens mag niet zonder meer worden opgevat als een garantie dat nooit breuk kan optreden. Bij hoogvaste staalsoorten zijn bijvoorbeeld vermoeiingsbreuken aangetoond na meer dan 107 en zelfs 109 cycli. Daarbij kunnen scheuren ontstaan bij insluitsels in het inwendige van het materiaal. Hierdoor kan een grens die uit proeven met een kortere looptijd lijkt te volgen, bij een langere levensduur niet meer gelden.

Veel aluminiumlegeringen en andere non-ferrometalen vertonen geen duidelijk horizontaal gedeelte van de Wöhlerkromme. Daarvoor wordt de vermoeiingssterkte bij een opgegeven aantal cycli gebruikt: de spanningsamplitude die onder de vastgelegde omstandigheden bij die levensduur hoort. Een lagere spanningsamplitude gaat doorgaans samen met een langere levensduur.

Bij het ontwerpen voor een zeer lange levensduur kan een bruikbare vermoeiingsgrens dienen als sterktecriterium. De toelaatbare cyclische spanning wordt dan niet uitsluitend aan de vloeigrens ontleend. Wel moeten correcties voor het werkelijke onderdeel en de belasting worden toegepast.

Beïnvloedende factoren

De vermoeiingssterkte wordt niet alleen door de samenstelling van het materiaal bepaald. Ook de oppervlaktegesteldheid, vervaardiging, temperatuur en omgeving spelen een rol.

Corrosie en andere aantastende omstandigheden kunnen de vermoeiingssterkte verlagen. Oppervlakteputjes kunnen bijvoorbeeld als spanningsconcentraties werken en de vorming van scheuren bevorderen. Een onder gunstige laboratoriumomstandigheden bepaalde vermoeiingsgrens is daardoor niet zonder meer bruikbaar voor een onderdeel in een corrosieve omgeving.

Oppervlaktebewerking en verbindingen

De oppervlaktegesteldheid is vooral belangrijk wanneer vermoeiingsscheuren aan het oppervlak beginnen. Bewerkingen als draaien en frezen kunnen bewerkingssporen, plaatselijke beschadigingen en restspanningen achterlaten. Het effect op de vermoeiingssterkte hangt niet alleen af van de oppervlakteruwheid, maar ook van de toestand van het materiaal onder het oppervlak en van eventuele nabehandelingen. Trekrestspanningen werken doorgaans ongunstig, terwijl drukrestspanningen de vermoeiingssterkte kunnen verhogen.

Ook een galvanische bedekking kan de vermoeiingssterkte verminderen. Bij elektrolytisch aangebrachte chroomlagen kunnen bijvoorbeeld scheuren in de deklaag bijdragen aan het ontstaan van vermoeiingsscheuren in het onderliggende materiaal. Afhankelijk van de behandeling kunnen ook trekrestspanningen en waterstofverbrossing een rol spelen. Het effect hangt af van de combinatie van basismateriaal, deklaag en behandeling. Een behandeling die drukrestspanningen aan het oppervlak aanbrengt, kan de nadelige invloed beperken.

Bij lassen kunnen de vorm van de lasovergang, kleine lasfouten en trekrestspanningen de vermoeiingssterkte verlagen. Scheuren kunnen daardoor al vroeg vanuit een lasverbinding groeien. Een hogere statische sterkte van het basismateriaal levert bij zulke verbindingen niet vanzelf een evenredig hogere vermoeiingssterkte op.

Temperatuur en belastingsfrequentie

De temperatuur kan de vermoeiingssterkte beïnvloeden. Niet alleen de temperatuur zelf, maar ook de duur van de blootstelling en de oorspronkelijke toestand van het materiaal zijn daarbij van belang. Bij aluminiumlegeringen kan de vermoeiingssterkte bijvoorbeeld al beneden 200 °C afnemen; de temperatuur waarbij een betekenisvolle verandering optreedt, verschilt per legering en gebruiksomstandigheid.

Bij legeringen met een metastabiele structuur kan verwarming veranderingen in de microstructuur veroorzaken. In warmtebehandelbare aluminiumlegeringen kunnen bijvoorbeeld fijne uitscheidingen ontstaan, groeien of in een andere fase overgaan. Hun grootte, verdeling en samenhang met het omringende materiaal beïnvloeden het ontstaan en groeien van vermoeiingsscheuren. Zulke veranderingen kunnen de vermoeiingslevensduur zowel verbeteren als verminderen. Bij voortgaande veroudering kan het aanvankelijke gunstige effect van een warmtebehandeling weer afnemen.

Ook de belastingsfrequentie kan het vermoeiingsgedrag beïnvloeden. Bij hoge temperaturen of in een aantastende omgeving kan de beschikbare tijd per cyclus van belang zijn voor processen zoals kruip en corrosie.

Daarnaast kan cyclische belasting tot zelfopwarming leiden. Dit is onder meer van belang bij kunststoffen en kunststofcomposieten: een deel van de vervormingsenergie wordt in warmte omgezet, terwijl de warmteafvoer beperkt kan zijn. Als de warmteproductie groter is dan de afvoer, stijgt de temperatuur. Daardoor kunnen het materiaalgedrag en de vermoeiingslevensduur veranderen. De mate van zelfopwarming hangt onder meer af van de belastingsamplitude, frequentie, materiaaleigenschappen en afmetingen van het onderdeel. Een vaste frequentiegrens waarboven dit voor alle materialen optreedt, is daarom niet bruikbaar.

Ontwerpmaatregelen

Breukvlak van een staaf van een groundplane-antenne.

Bij het ontwerpen van onderdelen en constructies die herhaald worden belast, wordt rekening gehouden met vermoeiingsscheuren en de gewenste levensduur. Belangrijke maatregelen zijn het beperken van spanningsconcentraties, een geschikte materiaalkeuze, een passende oppervlakteafwerking en een zorgvuldige uitvoering van verbindingen. De verwachte belasting en de omstandigheden tijdens het gebruik moeten daarbij aansluiten bij de gegevens waarop het ontwerp berust.

Een antennestaaf, zoals die van de afgebeelde groundplane-antenne, kan door herhaalde buiging een wisselende belasting ondervinden. Op een schip kunnen trillingen van de voortstuwing via de scheepsconstructie worden overgedragen op daarop bevestigde onderdelen. De frequenties van de door een scheepsschroef opgewekte trillingen hangen onder meer af van het toerental en het aantal schroefbladen.

Wanneer de frequentie van een gedwongen trilling dicht bij een eigenfrequentie van een onderdeel ligt, kan resonantie optreden. De daardoor versterkte trillingen kunnen de cyclische belasting vergroten en vermoeiingsbreuk bevorderen. Ontwerpmaatregelen kunnen bestaan uit het veranderen van de eigenfrequentie of het vergroten van de demping, zodat de trillingsamplitude afneemt.

Voorspellingsregel van Miner

Wanneer een onderdeel tijdens zijn levensduur op verschillende spanningsniveaus wordt belast, kan de opgebouwde vermoeiingsschade worden geschat met de regel van Miner, ook de lineaire schadehypothese van Palmgren-Miner genoemd. Voor k spanningsniveaus luidt deze:

C=∑i=1kniNi,

waarin:

  • ni het werkelijk doorlopen aantal cycli op spanningsniveau i is;
  • Ni het aantal cycli tot breuk bij uitsluitend belasting op dat niveau is;
  • C de berekende, dimensieloze cumulatieve schade is.

De verhouding ni/Ni geeft aan welk deel van de levensduur op een bepaald spanningsniveau volgens het model is verbruikt. Bij een aanvankelijk onbeschadigd onderdeel is C=0. Volgens de eenvoudige regel is de vermoeiingslevensduur opgebruikt wanneer de som 1 bereikt. Voor één constant spanningsniveau wordt de schade:

C=NNf.

Het bijbehorende modelcriterium voor een nog niet opgebruikte levensduur is dan:

NNf<1.

De regel is een vereenvoudiging. De afzonderlijke schadebijdragen worden lineair opgeteld, zonder rekening te houden met de volgorde waarin de belastingen optreden. In werkelijkheid kunnen eerdere belastingen bijvoorbeeld restspanningen veroorzaken die het effect van latere belastingen veranderen. De berekende waarde C=1 is daarom geen exact vaststaand breukmoment. De regel kan de werkelijke levensduur zowel over- als onderschatten; bij toepassing in een ontwerp zijn passende vermoeiingsgegevens en veiligheidsmarges nodig.

Schadegevallen door vermoeiing

Vermoeiing speelde een rol bij onder meer de volgende ongevallen: