Het Witte Huis, de ambtswoning van de Amerikaanse president is een veelgebruikte metoniem voor de regering van Amerika
Metonymie of naamsverwisseling (< Oudgrieks μετωνυμία, metonumía < μετά, "samen met", en ὄνoμα, "naam") is een van de meest voorkomende vormen van beeldspraak. Het feitelijk bedoelde begrip (de referent) wordt met deze stijlfiguur indirect aangeduid door een ander, met deze referent als verwant ervaren begrip: het beeld. Bij metonynie gebeurt dit vanuit een waarneembare relatie (contiguïteit) in de werkelijkheid. Hierin verschilt metonymie van de metafoor; bij die laatste stijlfiguur is het samenvallen van beeld en referent louter gebaseerd op een mentaal ervaren overeenkomst.
In het eerste voorbeeld hieronder, 'even de neuzen tellen', is het woord 'neuzen' het gebruikte beeld, en het woord 'personen' de referent. In 'België won van Duitsland', zijn 'België' en 'Duitsland' de gebruikte beelden voor de referenten 'het Belgische elftal' en 'het Duitse elftal'.
Voorbeelden
Een aantal veelgebruikte metonymieën in het Nederlands zijn:
de relatie merknaam-product of bedrijfsnaam-product (dit noemt men een eponiem, indien het de naam draagt van de persoon die het heeft uitgevonden of ontwikkeld)
een (mogelijke, vaak onwaarschijnlijke) oorzaak in plaats van het gevolg (zie ook Metalepsis)
hij heeft zijn tong verloren
hij heeft lood in zijn schoenen
Toepassingen
Metonymie kent verschillende specifieke toepassingen, bijvoorbeeld in de cognitieve taalkunde. Hier kan metonymie bijvoorbeeld de vorm hebben van het identificeren van iets gecompliceerds aan de hand van één enkel kenmerk. Dit is tevens een van de basiskenmerken van cognitie; iets wat snel in het oog springt of gemakkelijk te identificeren is, wordt gebruikt als basis om het grotere geheel waar het bijhoort of deel van uitmaakt te identificeren. Metonymie hangt daarnaast samen met andere rudimentaire cognitieve processen, verschijnselen en objecten die aan taalgebruik ten grondslag liggen, zoals de associatie van "zweet" en "zweten" met "zwaar werk".
Ook in de retorica en de literatuur wordt veel gebruikgemaakt van metonymieën.
Metonymie en synecdoche
Zie Synecdoche voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Synecdoche wordt ook vaak gezien als een vorm van metonymie, maar is volgens sommige taalkundigen toch niet hetzelfde. Bij synecdoche vormt namelijk datgene wat als beeld wordt gebruikt een wezenlijke component van de originele referent (zoals in alle neuzen tellen), of andersom. Bij andere vormen van metonymie is hiervan in het geheel geen sprake, en wordt de vergelijking puur gemaakt op basis van een of andere relatie.
