Het museum vindt zijn oorsprong in het legaat van kunstverzamelaar Frans Jacob Otto Boijmans, die zijn collectie in 1841 aan de stad Rotterdam naliet. In 1849 opende Museum Boijmans in het Schielandshuis. Een grote brand in 1864 verwoestte een aanzienlijk deel van de collectie, waaronder 293 van de 480 schilderijen en 700 tekeningen, een kwart van de tekeningen. Dertien van de 31 mappen met tekeningen van Nederlandse kunstenaars verdwenen, de kunstenaars met initialen C tot S bleven behouden. De bibliotheek, prentenkabinet, een verzameling tekeningen van oud-Italiaanse meesters en de porselein-verzameling gingen in zijn geheel verloren. Het redden werd bemoeilijkt doordat het water in de gracht bevroren was en de sleutel van de kunstopslag onvindbaar was. Dankzij verzekeringsuitkeringen, schenkingen en nieuwe aankopen werd de verzameling in de daaropvolgende decennia opnieuw opgebouwd. De collectie groeide verder door schenkingen van particuliere verzamelaars, onder wie Adriaan Jacob Domela Nieuwenhuis en Daniël George van Beuningen. Na de verwerving van de collectie-Van Beuningen in 1958 werd de naam gewijzigd in Museum Boijmans Van Beuningen.
Door de jaren heen ontwikkelde het museum zich tot een van de belangrijkste kunstmusea van Nederland. In 2004 keerde een groot deel van de tijdens de Tweede Wereldoorlog verdwenen Koenigscollectie terug naar Rotterdam. Ook particuliere schenkingen, waaronder die van Hans Sonnenberg en Han Nefkens, verrijkten de collectie aanzienlijk. Sinds de sluiting van het museumgebouw in 2019 blijft de collectie zichtbaar via tentoonstellingen, internationale bruiklenen en het naastgelegen Depot Boijmans Van Beuningen.
In 2005 werd Stichting H+F Mecenaat opgericht; een samenwerkingsverband van Han Nefkens met Museum Boijmans Van Beuningen. Het H+F Mecenaat stelt zich ten doel op een internationaal niveau hedendaagse kunst en kunstenaars te stimuleren en onder de aandacht te brengen van een nieuw publiek. Met behulp van het H+F Mecenaat zijn verschillende aanwinsten mogelijk gemaakt, zoals de installatie "Laat je haar neer" van Pipilotti Rist en de installatie "Notion Motion" van de Deen Olafur Eliasson.
In november 2019 werden enkele oudere kunstvoorwerpen uit de collectie in beslag genomen, omdat deze van diefstal afkomstig zouden zijn.
Sinds 2021 is een groot deel van de collectie zichtbaar in het publiek toegankelijke Depot Boijmans Van Beuningen, het eerste volledig toegankelijke kunstdepot ter wereld. In de online collectie zijn 6300 kunstwerken en designobjecten uit de collectie van het museum te bekijken. Ruim 400 oude schilderijen en kunstwerken, 500 moderne, 2000 prenten en tekeningen, bijna 3000 designobjecten en 120 kunstwerken gemaakt door Rotterdammers.
Gebouw
Het huidige museumcomplex aan het Museumpark bestaat uit meerdere bouwfasen. Het oorspronkelijke museumgebouw werd in 1935 ontworpen door stadsarchitectAd van der Steur. Van der Steur en de toenmalige museumdirecteur Dirk Hannema hadden één ideaal: het nieuwe museumgebouw moest een plek zijn waar je naartoe ging om van kunst te genieten. Geen overvolle wanden en slecht licht zoals in het 17e-eeuwse Schielandshuis, maar een modern gebouw dat geheel was toegerust voor zijn taak.
Het complex wordt gekenmerkt door de markante bakstenen toren van Van der Steur, de modernistische Bodonvleugel en het transparante Van Beuningen-De Vriese Paviljoen van Henket. Het museum vormt samen met de beeldentuin, het Museumpark en het Depot een belangrijk cultureel ensemble in de stad.
Grootschalige verbouwing
In mei 2019 sloot het museum wegens achterstallig onderhoud, brandveiligheidsproblemen, verouderde installaties en de aanwezigheid van asbest. Sindsdien wordt gewerkt aan een grootschalige renovatie en vernieuwing van het museumcomplex.
In 2020 werd architectenbureau Mecanoo geslecteerd voor de restauratie en transformatie van het gebouw. Het ontwerp heeft als doel de monumentale kwaliteiten van het museum te herstellen en tegelijkertijd een toekomstbestendig museum te realiseren met verbeterde publieksvoorzieningen, logistiek, toegankelijkheid en duurzaamheid. Een belangrijk onderdeel van het plan is het herstellen van de oorspronkelijke kwaliteiten van de gebouwen van Van der Steur en Bodon. Een groot deel van de uitbreiding van Robbrecht & Daem wordt daarbij verwijderd of hergebruikt.
Het definitieve ontwerp werd in 2025 vastgesteld door de gemeente Rotterdam. In oktober 2026 gaf de gemeente opdracht voor de uitvoering aan een bouwcombinatie van Dura Vermeer en J.P. van Eesteren, samen met installateur Kuijpers. De renovatie omvat onder meer een nieuwe, verdiepte hoofdentree, verbeterde bezoekersroutes, nieuwe logistieke voorzieningen en een sterkere verbinding tussen het museum de stad en het Museumpark. Heropening van het museum wordt verwacht in 2030.
Organisatie
Museum Boijmans Van Beuningen is een gemeentelijk kunstmuseum en behoort tot de belangrijkste museale instellingen van Nederland. De organisatie beheert niet alleen de museumcollectie, maar ook het Depot Boijmans Van Beuningen, onderzoeksfaciliteiten, restauratieateliers en een omvangrijke bibliotheek- en documentatiecollectie.
Het museum werkt samen met particuliere verzamelaars, mecenassen, fondsen, bedrijven en culturele instellingen in binnen- en buitenland. Door middel van bruiklenen, tentoonstellingen, onderzoek en educatieve programma's blijft de collectie breed toegankelijk. Het Depot speelt daarbij een centrale rol als publieksvoorziening, opslaglocatie en kenniscentrum voor collectiebeheer en conservering.
In 2010 produceerde Museum Boijmans Van Beuningen een eigen kunstprogramma op televisie. Boijmans TV werd uitgezonden op TV Rijnmond. De eerste dertien afleveringen werden in 2010 in totaal 1,5 miljoen keer bekeken. Elke aflevering was na uitzending ook te zien op het online videokanaal van Museum Boijmans Van Beuningen, arttube.boijmans.nl. De dertien afleveringen zijn gebundeld in een dvd-box.
↑voorgeschoten door de gemeente Rotterdam (volgens oud-conservator G.M.C. Jansen in de Volkskrant 11-6-2014)
↑Deze naamsverandering trok de nog aarzelende weduwe van Van Beuningen over de streep (volgens oud-conservator G.M.C. Jansen in de Volkskrant 11-6-2014)
