Pogrom

Het zelfstandig naamwoord pogrom (Russisch: погром; pogróm) is afgeleid van het werkwoord громить: vernietigen, verwoesten. Tijdens de Russische Revolutie werd met dit woord een georganiseerde aanval op de bevolking van een stad of dorp aangeduid.

Begripsverklaring en historische context

Met de term pogrom wordt in het algemeen verwezen naar een aanval door een bende, die is gericht tegen personen en eigendommen van een bepaalde religieuze, etnische of andere minderheidsgroep, met toestemming van, dan wel gedoogd door autoriteiten. De pogrom wordt vooral gekarakteriseerd door de vernietiging van hun omgeving (huizen, bedrijven, religieuze centra). Vaak gaan pogroms vergezeld met fysiek geweld tegen en zelfs moord op een bevolkingsgroep met de bedoeling om die groep te intimideren en zodoende te verdrijven of te dwingen zich te assimileren met de omgeving.

In het Russische Rijk, eind 19de en begin 20ste eeuw, werd deze term gewoonlijk gebruikt voor aanvallen op Joden. Soms vond de Russische overheid de pogroms een goede uitlaatklep voor het volk, omdat ze de aandacht van de slechte economische toestand afleidden. Een voorbeeld hiervan zijn de pogroms die in 1881-1884, 1893-1894 en 1904-1905 plaatsvonden in tsaristisch Rusland. Daarbij kwamen enkele duizenden Joden om het leven. De daardoor gewekte schrik bewoog enkele honderdduizenden Joden ertoe om naar de Verenigde Staten te emigreren. Veel bloediger nog waren evenwel de pogroms die in de Russische Burgeroorlog in Zuid-Rusland en Oekraïne werden aangericht door de Witten: daarbij kwamen meer dan 100.000 Joden om het leven. Na 1914, het begin van de Eerste Wereldoorlog, kwamen pogroms in Rusland niet meer voor.

De term werd "In het Nederlandsch gewoonlijk gebezigd voor een razzia tegen de Joden, gepaard gaande met plundering en moord, zoals die in Rusland in het begin der 20ste eeuw werden gehouden (na 1914 zijn ze niet meer voorgekomen), doch bij uitbreiding ook voor zulk een vervolging en bloedbad in andere oostelijke landen."

De term is niet voorbehouden aan de vervolging van Joden, maar wordt ook gebruikt voor aanduiding van vergelijkbare vervolgingen en bloedbaden van andere groepen en in andere landen. Voor van overheidswege georganiseerde moordpartijen zoals de Holocaust of genocide wordt het woord "pogrom" niet gebruikt.

Er wordt getwijfeld aan de juistheid van het volgende gedeelte.
Raadpleeg de bijbehorende overlegpagina en pas na controle desgewenst het artikel aan.
Opgegeven reden: Onderstaand overzicht geeft een selectieve en eenzijdige opsomming, waar de term 'pogrom' op is geplakt, van gewelddadigheden in de geschiedenis vóór of na de pogroms in Rusland. De reden om ongeregeldheden, een oproer, opstand of aanslagen te betitelen als "pogrom" is bij een aantal zonder onderbouwing, context of historisch verifieerbare bronnen, of gebaseerd op de eigen visie. (sjabloon geplaatst op 15 juli 2026)

Pogroms gericht tegen Joden

• De eerste bekende pogrom wordt beschreven in het Bijbelboek Esther. Hierin staat dat tijdens de Babylonische ballingschap door koning Ahasveros een wet werd gemaakt dat op de dertiende dag van de maand adar de Joden zouden worden uitgeroeid. Voordat het zo ver was, werd het de Joden echter geoorloofd zich tegen hun aanvallers te verweren. Deze gebeurtenis wordt in het Joodse poerimfeest herdacht.
• 1033: In het islamitische Fez in Marokko vond in 1033 een pogrom plaats met duizenden Joodse doden. In 1276 werden in dezelfde stad opnieuw Joden vermoord.
• 1066: De eerste grote pogrom op Europese bodem was in 1066 in Granada in Andalusië. Moslims moordden toen het grootste deel van de Joodse gemeenschap uit met enkele duizenden doden als gevolg. De Joodse vizier Joseph ibn Naghrela werd gekruisigd en de Joodse wijk verwoest. In 1011 was er in Córdoba al een kleinere islamitische pogrom geweest.
• 1096: Bij het begin van de Eerste Kruistocht, werden onder meer bloedbaden aangericht bij de Joodse gemeenten van Mainz en Worms.
• 1189-1190: Massamoorden op Engelse Joden voorafgaande aan de Derde Kruistocht.
• 1291: Pogroms in Bagdad en omstreken, waarbij zeker enkele honderden Joden gedood werden.
• 1298 : Zogenaamde Rintfleisch-Pogrom in Zuidwest-Duitsland, begonnen eind april, te Röttingen, na een vermeende hostie-schending; wellicht vier- à vijfduizend Joden komen uiteindelijk om, onder wie alle Joden uit Rothenburg ob der Tauber. De pogrom herhaalde zich in 1336 in dezelfde gebieden, op iets kleinere schaal, bij de zgn. Armledererhebung.

• 1309: In het Zuid-Limburgse Born werden 110 Joodse vluchtelingen uit Sittard en Susteren vermoord in een pogrom. De Joden hadden hun toevlucht gezocht in het kasteel omdat ze daar veilig dachten te zijn. Dat bleek niet zo te zijn: de Joden werden vermoord en het kasteel in brand gestoken. Het was de eerste massamoord op Joden op het huidig Nederlands grondgebied.
• 1348-1349: Na de pestepidemie van 1346-48 kwam het ook in grote delen van Europa tot pogroms. In 1348 en 1349 werden onder meer de Joodse gemeenschappen van Brussel, Zutphen, Bazel en Frankfurt am Main vernietigd. Dit was de tijd dat veel West-Europese Joden naar Polen vluchtten, waar ze toen welkom waren. Dit is de oorsprong van de Joodse gemeenschappen in Polen en Oost-Europa. Hierna maakten deze gemeenschappen tijd lang een grote bloei door (zie ook Joods vestigingsgebied in het Russische Keizerrijk).
• 1465: Joodse gemeenschap van Fez bijna volledig uitgeroeid.
• 1506: Paaspogrom van Lissabon, opgeroepen door twee Dominicaner monniken. In drie dagen zijn er tussen 2000 - 4000 Joden vermoord door een dol geworden menigte waarbij zich veel zeelieden van Hollandse, Zeeuwse en Franse afkomst aangesloten hebben.
• 1679: Pogrom met daarna de verdrijving van 10.000 Joden uit Sanaa (Jemen) naar de woestijn van Tihama. Slechts duizend kwamen levend terug.
• 1790: Pogrom van Tétouan, Marokko. Hierbij vielen zes tot acht doden bij de Joden.
• 1819: De "Hep-Hep-rellen" in Würzburg, Duitsland. Joden worden belaagd en eigendommen worden vernield. Er vallen geen doden.
• 1821, 1859, 1871, 1881 en 1886: Pogroms in Odessa. De eerste pogroms gingen uit van etnische Grieken en waren tegen Joden gericht. Vanaf 1871 nam ook de Russische bevolking deel aan de pogroms.
• 1834: Pogrom in Safed in Palestina waarbij naar schatting 500 Joden werden vermoord.
• 1881-1884: Pogroms in Rusland volgend op de moord op tsaar Alexander II. In meer dan tweehonderd plaatsen gericht tegen Joden, waaronder Kiev, Kropyvnytsky, Odessa en Warschau.
• 1888: Massamoorden op de Joden in Isfahan en Shiraz, Iran.
• 1903-1906: Golf van pogroms in Rusland, waarbij de Joden in 64 steden werden aangevallen. De bloedigste pogrom vond plaats in Odessa, waar tussen 400 en 2500 Joden om het leven kwamen. Golda Meïr, de latere Israëlische premier, heeft in haar jeugd de pogrom in Odessa meegemaakt. Deze ervaring heeft haar voor de rest van haar leven getekend. De pogrom in Kisjinev werd ook internationaal bekend. In de musical Fiddler on the Roof komt zo'n pogrom voor.
• 1907: Pogrom van Casablanca in Marokko. Plundering en vernietiging van het Joodse getto. Hierbij vallen ongeveer 30 doden.
• 1910: Pogrom van Shiraz, Iran. Er kwamen twaalf Joden om het leven en er vielen 50 gewonden.
• 1912: Pogrom van Fez, Marokko met ongeveer 60 doden.
• 1919: Pogrom tijdens de Argentijnse Tragische Week, waar Joden en Catalanen lukraak werden aangevallen. De redenen zijn niet duidelijk en er zou kunnen worden gewezen op de invloed van het Spaanse nationalisme, dat de Catalanen in die tijd kwalificeerde als Semitische etniciteit.
• 1919-1920: Pogroms in Oekraïne. Tijdens de burgeroorlog komen tussen 35.000 en 50.000 Joden om het leven bij diverse pogroms. Ze waren vooral het werk van het Russische Witte Leger, maar ook van de Bolsjewieken en de regering van de Oekraïense nationalistische leider Symon Petljoera. Konstantin Paustovski beschrijft in het derde deel van zijn memoires deze pogroms en plunderingen. Petljoera werd in ballingschap in Parijs op 25 mei 1926 vermoord door Sholom Schwartzbard.
• 1929: Pogroms in Hebron en Safed, Palestina, met respectievelijk 67 en achttien tot twintig doden.
• 1934: Door overheid bekrachtigde anti-Joodse pogroms in het Turks Oost-Thracië. Rond 15.000 Joden verdreven uit de regio.
• 1938: De Reichskristallnacht was een dagendurende pogrom. Tijdens de Kristallnacht werden 92 Joden vermoord.
• 1941: Kaunaspogrom: 25-29 juni. Op 27 juni 1941 werden door Litouwse nationalisten vele tientallen Joden vermoord op een plaats genaamd Lietūkisgarage. De slachtoffers werd met een metalen staaf de schedel ingeslagen.
• 1941: De zogenaamde Farhud in Bagdad, Irak. Zeker 600 Joden werden vermoord en minstens 12.000 woningen werden geplunderd.
• 1946: Na de Tweede Wereldoorlog vond in 1946 in Kielce in Polen de laatste pogrom binnen Europa plaats. Hierbij verloren 41 Joden het leven.
• 1948: Na het uitroepen van de staat Israël in 1948 vonden in de Arabische wereld veel pogroms plaats. In Aden kwamen 80 Joden om het leven (Pogrom van Aden), in Caïro meer dan 70, in Marokko 44, in Syrië zeventig (pogrom van Aleppo) en in Libië een onbekend aantal. Dit leidde tot een golf van vluchtelingen uit de Arabische wereld naar Israël. De laatste pogrom in Marokko was die in 1954 in Sidi Kacem met twaalf doden.
• 1955: Pogrom van Istanboel tegen de Griekse minderheid, maar in mindere mate ook tegen Armeniërs en Joden gericht.
• Op 29 oktober 2023 vond een antisemitische pogrom plaats op de internationale luchthaven van Machatsjkala, de hoofdstad van de Russische autonome republiek Dagestan. Een woedende menigte bestormde de luchthaven op zoek naar Joodse passagiers die arriveerden met een vlucht vanuit Tel Aviv, te midden van de oplopende spanningen door de oorlog tussen Hamas en Israël.
• In de nacht van 7 op 8 november 2024 waren er in Amsterdam rellen rond de voetbalwedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv waarbij sprake was van geweld tegen Israëlische fans, door sommigen beschreven als een 'jodenjacht' en 'pogrom' vanwege de veronderstelde gerichtheid op Joden. Dit leidde tot scherpe veroordelingen van overheden en officiële instanties zoals het Auschwitz Comité. Het geweld had zich echter ook gericht op pro-Palestijnse betogers en een Arabische taxichauffeur. In de aanloop naar de wedstrijd werden Maccabi Tel Aviv-fans gefilmd terwijl ze Palestijnse vlaggen van huizen trokken, leuzen riepen zoals 'dood aan de Arabieren', mensen aanvielen en eigendommen vernielden. De initiële berichtgeving in de media werd bekritiseerd vanwege de onjuiste weergave van de gebeurtenissen. Burgemeester Femke Halsema noemde het woord pogrom ongepast en 'propaganda'.

Pogroms gericht tegen niet-Joden

De term pogrom is ook na de Russische Revolutie bijna uitsluitend gebruikt om aanvallen tegen Joden daarmee te duiden. De term is echter toepasbaar op alle bevolkingsgroepen wanneer ze te maken krijgen met bloedig geweld en onlusten met een duidelijke etnische dimensie, ook wanneer het Joden betreft die andere groepen aanvallen. Die vinden onder meer plaats op de door Israël bezette Westelijke Jordaanoever van Palestina, waar Joodse kolonisten uit de Israëlische nederzettingen - illegaal onder Internationaal Recht - onder toeziend oog van het Israëlische defensieleger (IDF) Palestijnse dorpen en inwoners aanvallen, doden of verdrijven.

Voorbeelden:

• Armenië. Onder meer de vervolging van Armeniërs in het Ottomaanse Rijk,
• Turkije. De Pogrom van Istanboel gericht tegen de in die stad wonende Grieken in 1955, de etnische zuiveringen in de landen van het voormalige Joegoslavië, vervolgingen van moslims en sikhs
• Vervolgingen van Chinezen in Vietnam, Cambodja, Laos, Indonesië, Maleisië, Thailand en dergelijke.^[bron?]
• Rwanda, vervolging van Tutsi's door Hutu's.
• De Hamidische Bloedbaden verwijzen naar een reeks pogroms tegen de met name Armeense christenen in het Ottomaanse Rijk. Ze vonden plaats in het midden van de jaren 90 van de 19e eeuw, tijdens het bewind van sultan Abdülhamit II
• Azerbeidzjan. In februari 1988 vond in de Azerbeidzjaanse sovjetrepubliek een pogrom in Soemgait plaats, waarbij tientallen Armeense doden en meer dan tweehonderd gewonden vielen. Bijna alle 14.000 Armeniërs van Soemgait verlieten de stad. In januari 1990 vond een zeven dagen durende progrom plaats in Bakoe tegen de Armeense burgerbevolking, waarbij Armeniërs werden vermoord, verwond en uit de stad verdreven. De pogrom in Bakoe werd direct gevolgd door een interventie van het Sovjet-leger, dat bekend staat als Zwarte Januari. Beide pogroms vonden plaats in de context van het conflict Nagorno-Karabach.
• India. In 2002 ontstond er grootschalig geweld tegen de moslimminderheid in de Indiase deelstaat Gujarat op 27 februari 2002, nadat 58 hindoe-pelgrims omkwamen bij een brand in een trein in de stad Godhra. De aanslag leidde tot wijdverbreide represailles in de daaropvolgende dagen en weken.
• Westelijke Jordaanoever. Hier vinden jarenlang regelmatig pogroms plaats, waarbij Joodse kolonisten uit de Israëlische nederzettingen en buitenposten/outposts Palestijnse dorpen en inwoners gewelddadig aanvallen, hun huizen en eigendommen in brand steken, kuddes roven, en olijfgaarden ontwortelen, met het doel hen te verdrijven. Zie o.a.Al Auja
• Hebron. Begin december 2008 noemde waarnemend premier Ehud Olmert van Israël het geweld door extremistische nationalistische Joodse kolonisten tegen de Palestijnse bevolking in Hebron op de Westelijke Jordaanoever een pogrom. Ehud Olmert: "Er is geen andere definitie dan de term ‘pogrom’ om te beschrijven wat ik heb gezien."
• Huwara, Westelijke Jordaanoever. Israëlische media noemen de aanval, op 26 februari 2023, van Joodse kolonisten op de Arabisch-Palestijnse bevolking van Huwara een pogrom. De Israëlische minister van Financiën, Bezalel Smotrich, zei op 1 maart 2023 dat Israël de Palestijnse stad Huwara op de Westelijke Jordaanoever moet "wegvagen". Een volgende aanval in Huwara op 15 juni 2023 werd door het Israëlische defensieleger een pogrom genoemd, maar dat deed vervolgens weinig om dat te stoppen.

Bibliografie

• Wilhelm Heitmeyer, John Hagan (red.), International Handbook of Violence Research, Volume 1. Springer Science Business Media, 2003.

Zie de categorie Pogroms van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Zoek pogrom op in het WikiWoordenboek.