Propaganda (communicatie)

Propaganda is een vorm van massacommunicatie waarbij een zender selectief informatie, beelden, symbolen of emoties inzet om de denkbeelden of gedragingen van een doelgroep te beïnvloeden, vanuit een politiek, ideologisch of sociaal belang.

Desinformatie
Vormen en soorten
broodjeaapverhaal · canard · clickbait · complottheorie · deepfake · demonisering · framing · hoax · nepnieuws · propaganda
Consequenties en uitkomsten
factchecking · International Fact-Checking Network · internetcensuur · media-educatie · Verordening digitale diensten · Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en -communicatie Nederland
Portaal    Media

Etymologie

Het woord propaganda vindt zijn oorsprong in het Latijnse propagare, dat vermeerderen of voortplanten betekent. In deze context en vorm (gerundivum) kan het vertaald worden als 'hetgeen vermeerderd moet worden'. 'Propaganda' is voor het eerst gedocumenteerd in 'Congregatio de propaganda fide', de in 1622 door de paus ingestelde kerkelijke organisatie ter verspreiding van het geloof. Sinds de negentiende eeuw wordt het woord ook buiten een religieuze context gebruikt.

Negatieve klank

Propaganda kan neutraal, negatief of positief zijn, afhankelijk van het doel en de context. Het begrip propaganda kreeg voorafgaand aan en tijdens de Tweede Wereldoorlog een negatieve gevoelswaarde vanwege het vanuit een totalitair systeem verstrekken van eenzijdige, onvolledige, verhullende of zelfs leugenachtige informatie, om zo de publieke opinie te bespelen. In het Duitsland van de periode 1933 tot 1945 speelde nazipropaganda een grote rol. Joseph Goebbels, rijksminister van Volksvoorlichting en Propaganda van het Derde Rijk, hield er het moreel van de Duitse burgerbevolking mee in stand, die te maken kreeg met bombardementen, verslechterende levensomstandigheden en, naarmate de oorlog vorderde, steeds slechtere berichten van het front. Propagandistische campagnes van de omvang zoals die voorkwamen in nazi-Duitsland, maar ook in de Sovjet-Unie onder Jozef Stalin, Noord-Korea en het Irak onder Saddam Hoessein, worden ook wel indoctrinatie genoemd. Ze komen vooral voor - en kunnen ongecorrigeerd blijven bestaan - in dictaturen zonder vrijheid van meningsuiting. Kenmerkend is daarbij het sterke belang van de zender, die zijn eigen wensen probeert te realiseren zonder rekening te willen houden met het belang van de ontvanger.

Plaats en tijd

Een Duits gezegde luidt: Standort macht Standpunkt, wat zoveel betekent als een mening wordt gevormd door de plaats waar men zich bevindt. Met andere woorden, wat de een propaganda vindt, is voor de ander de waarheid. In conflictsituaties beschuldigen beide partijen elkaar dikwijls van propaganda. In de oorlogen tegen Slobodan Milošević en Saddam Hoessein werden beide leiders in de westerse media afgeschilderd als "erger dan Adolf Hitler". In Servië en Irak werd dit afgedaan als propaganda, terwijl men in het westen twee gevaarlijke figuren zag die de wereldvrede bedreigden.

Propagandatechnieken

Victor Klemperer heeft propagandatechnieken van de nazi's ontleed in zijn boek LTI – Notizbuch eines Philologen. Sindsdien zijn er veel nieuwe propagandatechnieken bijgekomen:

• Beeldvorming

Voorbeelden zijn politici die hun spreekstijl bijschaven, hun uiterlijk veranderen of zorgen dat ze gezien worden op stijlvolle locaties om hun aantrekkingskracht te vergroten.

• Trucs

Bepaalde trucs kunnen andermans impact verzwakken, bijvoorbeeld het verspreiden van een gerucht. Zo stapte in 2002 de 58-jarige Duitse bondskanselier Gerhard Schröder naar de rechter, om een einde te maken aan het gerucht dat hij zijn haar verfde – het gerucht maakte hem belachelijk.

• Misleiding

Mensen misleiden om ze zo met een bepaald idee te laten instemmen. Bijvoorbeeld valse propaganda in oorlogstijd, of in samenlevingen zonder vrije media die de leugen zouden kunnen ontdekken en onthullen.

• Herhaling

Boodschappen telkens herhalen, waardoor het publiek deze op den duur voor waar aanneemt.

• Grote leugens

Soms worden grote leugens eerder geloofd dan kleine, met name als de auteur van een leugen niet in staat wordt geacht een dergelijke grote leugen te verkondigen.

• Naamgevingen

Een slechte naam zodanig koppelen aan hetgeen men wil diskwalificeren, dat het al gediscrimineerd wordt voor het geanalyseerd kan worden. Het publiek legt automatisch de link met het slechte aspect, voordat men in staat is rationeel na te denken.

Voorbeelden van afkeurende aanduidingen:

Bewust gebruik van adjectieven met een negatieve connotatie. Zo hebben "extreem" en "ingrijpend" een vergelijkbare betekenis, maar heeft extreem een veel negatievere connotatie.

Ook woorden als "dubieuze" of "vermeende" kunnen het onderwerp verdacht maken.

Beladen begrippen

Ieder individu heeft zijn eigen ideeën bij een bepaald begrip en interpreteert het anders dan anderen. Dit gebeurt vooral wanneer beloften niet duidelijk worden gedefinieerd, maar slechts met een paar ronkende woorden beschreven worden.

Enkele voorbeelden:

• normen en waarden
• tolerantie
• democratie

Eufemismen

Een boodschap positiever verpakken dan deze in werkelijkheid is. Soms door simpelweg het bijvoeglijk naamwoord 'positief' er voor te zetten, waardoor de suggestie wordt gewekt dat het positief is. Verder kan bijvoorbeeld 'Ministerie van Defensie' een eufemisme zijn voor een ministerie dat gericht is op 'offensie'.

Monopolistisch versus dialogisch

Voorbeelden van monopolistische propaganda zijn politieke en oorlogspropaganda: het verspreiden van ideeën en overtuigingen door machthebbers en totalitaire heersers, via alle mogelijke communicatiemiddelen, met als doel het publiek te winnen voor hun gedachtegoed. Propaganda wordt dan gebruikt als instrument om mensen te manipuleren en onder druk te zetten. Deze vorm van propaganda, tijdens de twee wereldoorlogen en daarna, vormt de historische oorsprong van het huidige slechte imago van propaganda als communicatievorm.

• Dialogische propaganda staat voor een open en vrije keuze door de ontvanger. Op een neutrale, menselijke wijze wordt getracht anderen 'te bekeren' tot gedachten en idealen, op het terrein van politiek, godsdienst, opvoeding en, in de reclame, van consumptie. Er wordt geïnformeerd en beeldvorming geschapen door (non-)profitinstellingen.

Soorten propaganda

Voorbeelden van propaganda

• Herhaling van slogans, woorden en zinnen.
• Verkiezingscampagnes.
• Embedded journalism: journalisten krijgen toegang tot militaire operaties, mits ze gunstig over het leger/de oorlog schrijven.
• Gebruik van Bijbelse symbolen als de vredesduif en de regenboog.
• Het versterken van antisemitische sentimenten door de nazi's.
• De Sovjetregering vervalste foto’s om Lev Trotski, een populaire tegenstander van Sovjetleider Stalin, onmogelijk te maken, en zo makkelijker te kunnen verwijderen.
• De Sovjetoverheid creëerde rolmodellen, die aan het Sovjetvolk ten voorbeeld werden gesteld als ideaalburgers. Bekende voorbeelden waren Aleksej Stachanov en Pavlik Morozov.
• Gezondheidscampagnes door de overheid. In de jaren 1980 gebruikte een Britse overheidscampagne tegen aids een grafsteen, samen met de slagzin ‘Sterf niet aan onwetendheid’, als symbool voor de dodelijke ziekte.
• Politici die zich laten fotograferen met kinderen. Burgers die een mannelijke politieke leider zo zien, zullen hem eerder als ‘vaderfiguur’ accepteren.
• De Tsjechische overheid symboliseerde met het beeld van een zwaar beschadigde auto, verbonden met een kurkentrekker, wat rijden onder invloed kan veroorzaken.
• 'Experts' in witte doktersjassen in reclameboodschappen, die de indruk van wetenschappelijke betrouwbaarheid moeten wekken.
• Schokkende beelden om de gevolgen van het broeikaseffect aan te tonen; bijvoorbeeld het natuurlijke afkalven van de Perito Morenogletsjer, of ijsberen die te pletter vallen.
• Het tonen van oorlogsslachtoffers als teken van overwinning.
• Het tonen van executies bijvoorbeeld door moslimfundamentalisten als ISIS en Al Qaida, om angst in te boezemen.

Nederland

In 2017 werd in de Nederlandse krijgsmacht de Counter Hybrid Unit in het leven geroepen, om de hybride dreigingen te onderzoeken, waarmee „de vijand bijvoorbeeld politieke processen beïnvloedt [...] en nepnieuws verspreidt.” Daartegen zou een gerichte contra-propagandacampagne vanuit de Nederlandse overheid tot de mogelijkheden behoren. In dit verband werd gewezen op de vermoedelijke pogingen van met Rusland verbonden trollengroepen die probeerden de berichtgeving in de media over de MH17 te beïnvloeden.

Literatuur

• Noam Chomsky, Edward Herman: Manufacturing Consent. The Political Economy of the Mass Media. New York: Pantheon Books, 1988.
• Patrick Conley: Der parteiliche Journalist. Berlin: Metropol, 2012, ISBN 978-3-86331-050-9.
• Edwards, David, David Cromwell (2018). Propaganda Blitz. How the Corporate Media Distort Reality. Pluto Press. ISBN 9780745338118.
• Paul Rutherford: Weapons of Mass Persuasion. Marketing the War Against Iraq. Toronto: University of Toronto Press, 2004, ISBN 0-8020-8995-X
• Ludwig Verduyn: De Tweede Wereldoorlog door de ogen van de Duitsers. De geschiedenis van het propagandatijdschrift Signaal. Leuven: Van Halewyck, 2010, ISBN 978-94-6131025-5
• Paul van Damme, Propaganda in België, 1934-1951, 2018, ISBN 9789059089204

Zie ook

Zie de categorie Government propaganda van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.