Rik Peels

Opleiding

Peels is een zoon van de oudtestamenticus Eric Peels. Na een bachelor theologie aan de Theologische Universiteit Apeldoorn studeerde hij wijsbegeerte aan de VU en aan de Universiteit van Notre Dame in de Verenigde Staten. Aan de VU haalde hij vervolgens masters in de filosofie en de theologie, beide cum laude.

In 2008 begon hij als assistent in opleiding aan een promotieonderzoek in de wijsbegeerte aan de Universiteit Utrecht. In 2011 was hij research associate aan Merton College in Oxford. Op 2 maart 2012 promoveerde hij aan de Universiteit Utrecht op Believing Responsibly: Intellectual Obligations and Doxastic Excuses, met Herman Philipse als promotor en Ralph Wedgwood als copromotor. Het proefschrift behandelt de vraag in hoeverre mensen verantwoordelijk zijn voor wat ze geloven, en wanneer bijvoorbeeld onwetendheid als excuus kan gelden.

Loopbaan

Vanaf 2007 was Peels voorzitter van de raad van advies van het Veritas-forum, een christelijk academisch netwerk dat op universiteiten de grote levensvragen vanuit verschillende perspectieven bespreekt. In 2012 werd hij Europees directeur van de organisatie. Vanaf 2012 was hij postdoc aan de VU. Dat onderzoek, over een alternatief voor sciëntisme, werd betaald door de Templeton World Charity Foundation. Met René van Woudenberg en Jeroen de Ridder kreeg hij van dezelfde stichting in 2016 en 2019 geld voor twee projecten, over respectievelijk de verantwoordelijkheden van de universiteit en wetenschappelijke vooruitgang. Aan de VU leidt hij de onderzoeksgroep Strong Religion and Extreme Beliefs. Van 2018 tot 2022 was hij lid van de Amsterdam Young Academy, in 2019 en 2020 als voorzitter.

In 2019 kende de Europese onderzoeksraad hem een Starting Grant toe voor het project Extreme Beliefs: The Epistemology and Ethics of Fundamentalism. Het liep van 2020 tot en met 2024, met een budget van bijna 1,5 miljoen euro. Per 1 september 2023 werd hij hoogleraar op een University Research Chair voor analytische en interdisciplinaire godsdienstfilosofie. Bij zijn benoeming werkte hij bij de Faculteit Religie en Theologie en bleef hij verbonden aan de Faculteit der Geesteswetenschappen. Sinds 2023 is hij daarnaast research associate van het African Centre for Epistemology and Philosophy of Science van de Universiteit van Johannesburg. Inmiddels valt hij onder de Faculty of Social Sciences and Humanities. De VU omschrijft hem sinds 2025 ook als hoogleraar in de filosofie en theologie van radicalisering. Zijn oratie, De extremist en de wetenschapper, hield hij op 26 januari 2024. Op dezelfde dag verscheen zijn boek met die titel.

Met historica Beatrice de Graaf en andere onderzoekers van vijf universiteiten kreeg Peels in maart 2024 een bedrag van 23 miljoen euro uit de Zwaartekrachtregeling van NWO voor Adapt!, een programma over het aanpassingsvermogen van samenlevingen bij crises. De Graaf leidt het programma, Peels is een van de hoofdonderzoekers. Sinds 2025 is hij lid van de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen.

Verantwoord geloven en onwetendheid

De ethiek van overtuigingen loopt als rode draad door Peels' werk. In Responsible Belief (2017) stelt hij dat mensen niet rechtstreeks kunnen kiezen wat ze geloven. Ze kunnen hun overtuigingen wel beïnvloeden door wat ze doen en laten, en daar ligt volgens hem hun verantwoordelijkheid. In 2018 wijdden de tijdschriften Teorema en International Journal of Philosophical Studies elk een boeksymposium aan het werk, met bijdragen van verschillende filosofen en een antwoord van Peels.

Een tweede onderwerp is onwetendheid. In 2016 en 2017 verschenen twee bundels hierover onder zijn redactie, de eerste samen met Martijn Blaauw. Zijn monografie Ignorance: A Philosophical Study volgde in 2023. Die werd onder meer besproken in Notre Dame Philosophical Reviews en het International Journal for the Study of Skepticism.

Sciëntisme en gezond verstand

Peels levert kritiek op sciëntisme, de opvatting dat alleen de natuurwetenschappen betrouwbare kennis opleveren. Met Jeroen de Ridder en René van Woudenberg redigeerde hij Scientism: Prospects and Problems (2018). Twee jaar later volgde, met Van Woudenberg, The Cambridge Companion to Common-Sense Philosophy over de filosofie van het gezond verstand. In A Philosophy of the Humanities (2025), geschreven met Stephen Grimm en Van Woudenberg, verkennen de auteurs hoe de geesteswetenschappen kennis opleveren, en andere filosofische vragen over die wetenschappen.

Godsdienstfilosofie

Samen met theoloog Stefan Paas schreef Peels God bewijzen (2013), over argumenten voor en tegen geloof in God. In januari 2014 debatteerden Paas en Peels erover in Felix Meritis met Herman Philipse en Maarten Boudry. In juni 2014 kreeg het boek op de Nacht van de Theologie de prijs voor het beste theologische boek, samen met De berg van de ziel van Christa Anbeek en Ada de Jong.

Life without God (2023) gaat niet zozeer over argumenten voor atheïsme als wel over wat mensen ertoe brengt atheïst te worden. Het werd onder meer besproken in Reviews in Religion & Theology. De Nederlandse versie, Leven zonder God (2024), kreeg recensies in Trouw, het Nederlands Dagblad en het Reformatorisch Dagblad.

In Monotheism and Fundamentalism (2024) onderzoekt Peels de verhouding tussen monotheïsme en fundamentalisme. Hij betoogt dat niet empirisch is aan te tonen dat geloof in één God tot fundamentalisme leidt. Wel kunnen fundamentalisten bepaalde religieuze teksten voor hun eigen doeleinden gebruiken. Tegelijk hebben monotheïstische godsdiensten volgens hem genoeg bronnen om mensen weerbaar te maken tegen fundamentalisme.

Extremisme en radicalisering

Sinds 2019 houdt Peels zich vooral bezig met extreme overtuigingen, zoals fundamentalisme, geloof in complottheorieën en extremisme. Het ERC-project ging uit van de fundamentalist als een gewoon en tamelijk rationeel mens, die meestal verantwoordelijk is voor zijn schadelijke opvattingen. Fundamentalisme zit voor Peels minder in de inhoud van een overtuiging dan in de manier waarop iemand eraan vasthoudt. Het komt dan ook niet alleen bij religie voor, maar bijvoorbeeld ook bij rechts en links extremisme. Sociaaleconomische verklaringen vindt hij waardevol, maar niet genoeg. Volgens hem moet er ook gekeken worden naar denkgewoonten, intellectuele deugden en ondeugden en religiositeit.

In zijn oratie en het gelijknamige boek pleitte hij ervoor de filosofie en de theologie bij het onderzoek naar radicalisering te betrekken en met extremisten in gesprek te gaan. Theologen horen in dat debat volgens hem een grotere rol te hebben, omdat de religieuze motieven van terroristen niet weg te verklaren zijn. Hij omschrijft extremisme als de overtuiging dat de eigen groep alleen kan bloeien in vijandschap met een andere groep. Extremisten zijn in zijn ogen niet gek. Ze handelen instrumenteel rationeel. Veel onderzoek naar radicalisering beschrijft volgens Peels vooral, en verklaart te weinig. In de motivering van de Ammodo Science Award wordt zijn gebruik van het begrip niet-ideale rationaliteit genoemd, waarmee hij verklaart hoe ogenschijnlijk rationele mensen bij extreme standpunten uitkomen.

Bij Oxford University Press is Peels hoofdredacteur van de reeks Extreme Belief and Behavior. Daarin redigeerde hij Conceptualizing Extreme Beliefs and Behaviors (2025, met John Horgan), Explaining Extreme Belief and Behavior (2026, met Lorne Dawson) en Responsibility for Extreme Beliefs and Behaviors (2026, met Naomi Kloosterboer en Chris Ranalli). Voor het WODC schreef hij in 2023 mee aan een rapport over hoe overheidsinstanties tot ideologische duidingen komen en hoe goed die zijn.

Replicatie in de geesteswetenschappen

Peels betoogt in zijn werk dat ook in de geesteswetenschappen onderzoek herhaald moet worden om te zien of de uitkomsten standhouden. Met Lex Bouter schreef hij daarover in 2018 in Nature en Palgrave Communications. Daarop volgde een discussie met onderzoekers die replicatie in de geesteswetenschappen weinig zinvol vinden. Samen met kunsthistorica Charlotte Rulkens en anderen herhaalde hij een studie naar de toeschrijving van twee portretten aan Rembrandt. Daarvoor kreeg het team in 2024 de OSCAward for Open Science.

Boeken

• Responsible Belief: A Theory in Ethics and Epistemology. Oxford University Press, 2017. ISBN 9780190608118
• Ignorance: A Philosophical Study. Oxford University Press, 2023. ISBN 9780197654514
• Life without God: An Outsider's Look at Atheism. Cambridge University Press, 2023. ISBN 9781009297790
• Monotheism and Fundamentalism: Prevalence, Potential, and Resilience. Cambridge University Press, 2024. ISBN 9781009309646
• A Philosophy of the Humanities. Oxford University Press, 2025 (met Stephen Grimm en René van Woudenberg). ISBN 9780197749609
• God bewijzen: Argumenten voor en tegen geloven. Balans, 2013 (met Stefan Paas). ISBN 9789460037245
• De extremist en de wetenschapper: Hoe we radicalisering beter kunnen begrijpen. Balans, 2024. ISBN 9789463823418
• Leven zonder God: Wat je kunt leren van atheïsten. KokBoekencentrum, 2024. ISBN 9789043540896
• Wat is nou waar? Zeven regels om helder te denken in verwarrende tijden. Balans, 2025 (met Jeroen de Ridder). ISBN 9789463822688
• Fundamentalism (Zweedstalig). Dialogos, 2025. ISBN 9789175044446

Bundels

• The Epistemic Dimensions of Ignorance. Cambridge University Press, 2016 (met Martijn Blaauw). ISBN 9781107175600
• Perspectives on Ignorance from Moral and Social Philosophy. Routledge, 2017. ISBN 9781138945661
• New Developments in the Cognitive Science of Religion: The Rationality of Religious Belief. Springer, 2018 (met Hans van Eyghen en Gijsbert van den Brink). ISBN 9783319902388
• Scientism: Prospects and Problems. Oxford University Press, 2018 (met Jeroen de Ridder en René van Woudenberg). ISBN 9780190462758
• En God zag dat het goed was: Christelijk geloof en evolutie in 25 cruciale vragen. Summum, 2019 (met William den Boer en René Fransen). ISBN 9789492701060
• The Cambridge Companion to Common-Sense Philosophy. Cambridge University Press, 2020 (met René van Woudenberg). ISBN 9781108476003
• Scientific Challenges to Common Sense Philosophy. Routledge, 2020 (met Jeroen de Ridder en René van Woudenberg). ISBN 9781138479982
• Progress in Theology: Does the Queen of the Sciences Advance?. Routledge, 2024 (met Gijsbert van den Brink en Bethany Sollereder). ISBN 9781032646732
• Conceptualizing Extreme Beliefs and Behaviors: Definitions and Relations. Oxford University Press, 2025 (met John Horgan). ISBN 9780197760192
• Denken voor het leven: Feestbundel voor René van Woudenberg. Eburon, 2025 (met Jeroen de Ridder en Dorien Sorel). ISBN 9789463015530
• Explaining Extreme Belief and Behavior: Theoretical, Methodological, and Ethical Challenges. Oxford University Press, 2026 (met Lorne Dawson). ISBN 9780197768884
• Responsibility for Extreme Beliefs and Behaviors: Individual, Group, and Structural Factors. Oxford University Press, 2026 (met Naomi Kloosterboer en Chris Ranalli). ISBN 9780197817186

Artikelen (selectie)

• "Het disjunctieve atheïsme van Herman Philipse", met René van Woudenberg, Nederlands Theologisch Tijdschrift 62.1 (2008), 24–44.
• "What Is Ignorance?", Philosophia 38 (2010). DOI:10.1007/s11406-009-9202-8
• "Why Responsible Belief Is Blameless Belief", met Anthony Booth, The Journal of Philosophy 107.5 (2010). DOI:10.5840/jphil2010107519
• "Against Doxastic Compatibilism", Philosophy and Phenomenological Research 89.3 (2014). DOI:10.1111/phpr.12040
• "What Kind of Ignorance Excuses? Two Neglected Issues", The Philosophical Quarterly 64 (2014). DOI:10.1093/pq/pqu013
• "Het fundamentele argument tegen sciëntisme", Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte 107.3 (2015), 267–284.
• "Responsible Belief and Epistemic Justification", Synthese 194 (2017). DOI:10.1007/s11229-016-1038-8
• "Humanities need a replication drive too", met Lex Bouter, Nature 558 (2018). DOI:10.1038/d41586-018-05454-w
• "The possibility and desirability of replication in the humanities", met Lex Bouter, Palgrave Communications 4 (2018). DOI:10.1057/s41599-018-0149-x
• "On Defining 'Fundamentalism'", Religious Studies 59 (2023). DOI:10.1017/S0034412522000683
• "What Is It to Explain Extremism?", Terrorism and Political Violence (2023). DOI:10.1080/09546553.2023.2255902
• "Towards a Fruitful Concept of Radicalisation: A Synthesis", Journal of Contemporary European Studies 32.3 (2024). DOI:10.1080/14782804.2023.2185594