| Kleibosrussula | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Russula pseudointegra Arnould & Goris (1907) | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
De kleibosrussula (Russula pseudointegra) is een schimmel uit de familie Russulaceae. De soort vormt ectomycorrhiza met loofbomen, vooral eiken (Quercus) en in mindere mate beuken (Fagus). Hij komt voornamelijk voor in loofbossen en lanen op voedselrijke klei- en leemgronden.
De soort heeft een rode hoed, aanvankelijk bleke maar later geel tot okerkleurig wordende lamellen en een witte steel. Hij lijkt op de harde roodrussula (Russula rosea), maar onderscheidt zich onder meer door zijn donkerdere sporenpoeder, enigszins bittere tot scherp wordende smaak en vaak fruitige geur.
De vlezige hoed heeft een diameter van 4 tot 12 cm en kan soms 15 cm breed worden. Aanvankelijk is hij halfbolvormig, later gewelfd tot uitgespreid en uiteindelijk vaak licht ingedeukt. De hoedrand blijft lang glad, maar kan bij oudere exemplaren enigszins gegroefd of golvend zijn.
De hoedhuid is meestal opvallend rood, variërend van kersenrood en scharlakenrood tot koraalrood of roze. De kleur kan verbleken tot crèmegeel of okergeel, vooral in het centrum. Bij vochtig weer is het oppervlak enigszins kleverig en glanzend; bij droog weer wordt het mat en soms fijnkorrelig of fluwelig. De hoedhuid is gedeeltelijk aftrekbaar.
De lamellen staan tamelijk dicht opeen en zijn aanvankelijk witachtig tot bleekcrème. Met het rijpen van de sporen worden ze geel tot okergeel en uiteindelijk soms oranjeoker. Ze zijn breekbaar, aan de steel aangehecht of enigszins uitgerand en kunnen in de buurt van de steel gevorkt zijn. Bij het drogen kunnen ze grijsachtig verkleuren.
De witte steel is doorgaans 4–10 cm lang en 1,5–3 cm dik. Hij is cilindrisch tot enigszins knotsvormig en heeft een fijn gerimpeld of licht poederig oppervlak. Aanvankelijk is de steel stevig en gevuld, later wordt het binnenste sponsachtig en kunnen holten ontstaan. Bij veroudering of vochtig weer kan de steel enigszins grijs verkleuren.
Het vlees is wit, stevig bij jonge exemplaren en later zachter en sponsachtig. Direct onder de hoedhuid kan het roodachtig gekleurd zijn. Bij veroudering kan het enigszins vergrijzen.
De geur is doorgaans aangenaam en fruitig. Sommige beschrijvingen vergelijken deze met pelargoniums of omschrijven hem als fruitig-mentholachtig.
De smaak is aanvankelijk mild, maar wordt na enige tijd licht bitter en kan vervolgens enigszins scherp of samentrekkend worden, vooral in de lamellen. De mate van bitterheid en scherpte kan variëren.
De sporenprint is geel tot okergeel, overeenkomend met kleur IVb volgens de schaal van Romagnesi.
De basidiosporen zijn kort elliptisch tot vrijwel bolvormig en meten ongeveer 7–8,5 × 6,5–8 µm. De sporenornamentatie bestaat uit lage, stompe, amyloïde wratten tot ongeveer 0,7–0,8 µm hoog. Een deel van de wratten is met fijne verbindingslijntjes verbonden, waardoor een onvolledig netwerk ontstaat.
De basidia zijn overwegend viersporig en meten ongeveer 40–60 × 10–13 µm.
De hymeniale cystidia zijn spoelvormig tot min of meer cilindrisch, vaak ongeveer 55–100 µm lang en 8–14 µm breed. Kenmerkend zijn de soms dikwandige cystidia met een mantelachtige incrustatie die het grootste deel van de cel bedekt, terwijl de top vaak vrij blijft. Deze incrustaties kunnen met cresylblauw zichtbaar worden gemaakt.
De pileipellis bevat talrijke lange, smalle, gesepteerde primordiale hyfen, ongeveer 2,5–4 µm breed. Deze zijn voorzien van duidelijke, zuurbestendige incrustaties. De eindcellen zijn vaak langgerekt en naar de top toe versmald. Daarnaast komen smalle, cilindrische hyfeneinden voor.
Voor een zekere determinatie is microscopisch onderzoek gewenst.
De kleibosrussula vertoont de volgende macrochemische reacties:
Met guajaktinctuur is de reactie negatief of vrijwel negatief. Soms ontstaat na enige tijd een zeer zwakke blauwgroene of olijfgroene verkleuring.
Met IJzer(II)sulfaat (FeSO4) reageert het vlees niet of slechts zwak. Afhankelijk van de beschrijving kan een zwakke roze, geelbruine of grijsachtige verkleuring optreden. Een krachtige oranje of rode reactie blijft uit.
Met sulfovanilline ontstaat een roze tot rode verkleuring van het vlees, met name in de steel. Deze reactie kan zowel bij verse vruchtlichamen als bij gedroogd materiaal worden waargenomen.
Met fenol verkleurt het vlees wijnbruin.
De kleibosrussula is een ectomycorrhizavormende schimmel die voornamelijk samenleeft met eiken (Quercus), waaronder de zomereik (Quercus robur). Daarnaast wordt de soort bij beuken (Fagus) aangetroffen.
Hij groeit vooral in voedselrijke loofbossen, wegbermen, parken en lanen. De soort wordt vaak aangetroffen op vochtige, humusarme klei- en leemgronden, maar kan ook op andere bodemtypen voorkomen. De vruchtlichamen verschijnen voornamelijk van de zomer tot in de herfst, vooral van juli tot september.

De kleibosrussula komt in verschillende delen van Europa voor, waaronder West-, Midden- en Noord-Europa. De soort is onder andere bekend uit Nederland, België, Duitsland, Tsjechië, Spanje en Groot-Brittannië.
In Nederland is de kleibosrussula zeldzaam. De meeste geregistreerde vindplaatsen bevinden zich in het midden en oosten van het land, vooral in Utrecht, Gelderland en Overijssel. De soort is onder meer kenmerkend voor voedselrijke loofbossen en lanen op kleigronden, waaronder gebieden in het rivierenlandschap.
Volgens de Nederlandse Rode Lijst van paddenstoelen uit 2008 valt de soort in de categorie Thans niet bedreigd. Op de eerdere Rode Lijst uit 1989 werd de soort nog als bedreigd aangemerkt.
De kleibosrussula kan vooral worden verward met de potloodrussula (Russula rosea). Deze heeft doorgaans steviger vlees, vaak een gedeeltelijk roze of rood gekleurde steel en bleker sporenpoeder. De kleibosrussula heeft daarentegen een witte steel, geel tot okerkleurig sporenpoeder en een vaak fruitige geur. Ook kunnen de later bitter en enigszins scherp wordende smaak en de microscopische kenmerken bij de determinatie helpen.