Berkenkruikje
| Berkenkruikje | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Splanchnonema argus (Berk. & Broome) Kuntze (1898) | ||||||||||||||
| Synoniemen | ||||||||||||||
|
Sphaeria argus | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
Het berkenkruikje (Splanchnonema argus) is een zakjeszwam uit de familie Pleomassariaceae. De soort leeft saprotroof op dode takken van berken (Betula). In Nederland wordt hij vooral aangetroffen in loofbossen op voedselarme zandgrond.
Kenmerken
Uiterlijke kenmerken
De vruchtlichamen zijn zwarte, min of meer bolvormige pseudotheciën met een diameter tot ongeveer 1 mm. Ze liggen afzonderlijk of in kleine groepjes onder de schors van dode berkentakken. Daarbij wordt de schors enigszins omhooggedrukt en steken alleen de korte halsvormige openingen naar buiten.
Microscopische kenmerken
De asci zijn knotsvormig, bevatten acht ascosporen en meten 142,5–196 × 30–37,5 µm.
De ascosporen zijn cilindrisch tot knotsvormig, bruin en hebben meestal zes tot zeven dwarssepta. Het primaire septum ligt iets buiten het midden en de sporen zijn ter hoogte hiervan ingesnoerd. Ze zijn omgeven door een gelatineuze slijmlaag van 3–9 µm dik.
Bij een onderzoek aan vijftig sporen werden afmetingen van 52–66,5 × 13–16 µm vastgesteld, met een gemiddelde van 59,5 × 14 µm.
Ongeslachtelijk stadium
Het ongeslachtelijke stadium (anamorf) is beschreven onder de naam Myxocyclus polycystis. Hierbij worden conidiën gevormd in acervuli die onder de schors ontstaan en deze gedeeltelijk doorbreken.
De conidiën zijn cilindrisch tot knotsvormig, geelbruin tot bruin en hebben meerdere dwars- en lengtesepta. Ze meten 40–75 × 14,5–18,5 µm en zijn omgeven door een gelatineuze slijmlaag.
Ecologie
Het berkenkruikje groeit op dood hout, voornamelijk op afgestorven takken van berken. De soort is onder meer vastgesteld op ruwe berk (Betula pendula) en zachte berk (Betula pubescens).
In Nederland wordt de soort vooral geassocieerd met loofbossen op arme zandgronden. Hij wordt beschouwd als een saprotrofe houtbewoner.
Gelijkende soorten
Splanchnonema scoriadeum komt eveneens op berk voor. Deze soort onderscheidt zich onder andere door de ascosporen, die slechts één septum bezitten, terwijl de ascosporen van het berkenkruikje doorgaans zes tot zeven septa hebben.
Verspreiding
Het berkenkruikje is bekend uit verschillende Europese landen en is daarnaast gemeld uit Noord-Amerika, Azië en Australië.
In Nederland komt het berkenkruikje zeldzaam voor. Volgens de NMV is microscopisch onderzoek noodzakelijk voor een zekere determinatie.
Taxonomie
De soort werd in 1852 door Miles Joseph Berkeley en Christopher Edmund Broome beschreven onder de naam Sphaeria argus. In 1898 plaatste Otto Kuntze de soort in het geslacht Splanchnonema.
De naam Massaria argus is eveneens gebruikt voor deze soort. De naam Myxocyclus polycystis, die betrekking heeft op het ongeslachtelijke stadium, wordt door Species Fungorum als synoniem behandeld.
- 1 2 3 Splanchnonema argus - Berkenkruikje. NDFF Verspreidingsatlas. Geraadpleegd op 18 oktober 2026.
- ↑ Ellis, M.B. & J.P. Ellis (1997). Microfungi on Land Plants: An Identification Handbook. Richmond Publishing, p. 98, fig. 394.
- 1 2 3 4 5 Pastirčáková, K. & M. Pastirčák (2010). Two important Ascomycetes and their anamorphs on twigs of Betula pendula in Slovakia. Polish Botanical Journal 55(2): 373–380.
- ↑ (en) Splanchnonema argus (Berk. & Broome) Kuntze. Index Fungorum. Geraadpleegd op 18 oktober 2026.
- ↑ (en) Synonymy - Splanchnonema argus. Species Fungorum. Geraadpleegd op 18 oktober 2026.