Strafuitsluitingsgrond

Rechtvaardigingsgronden

Zie Rechtvaardigingsgrond voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Rechtvaardigingsgronden zien op de gedraging (het feit) zelf en dus op de wederrechtelijkheid. Wederrechtelijkheid betekent dat een strafbaar feit ook daadwerkelijk in strijd is met het recht, in plaats van uitsluitend in strijd met de wet. Een wederwettelijk feit kan door het ontbreken van wederrechtelijkheid niet tot een veroordeling leiden, zoals bij noodweer. Een rechtvaardigingsgrond ontneemt dus de wederrechtelijkheid aan een gedraging.

Werking bij deelneming: als de dader zich met succes kan beroepen op een rechtvaardigingsgrond, gaat de deelnemer meestal ook vrijuit.

Wettelijke rechtvaardigingsgronden:

• Overmacht in de zin van noodtoestand (art. 40 Sr),
• Wettelijk voorschrift (art. 42 Sr),
• Bevoegd gegeven ambtelijk bevel (art. 43 lid 1 Sr),
• Noodweer (art. 41 lid 1 Sr).

Buitenwettelijke rechtvaardigingsgrond: het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid. Dit is voor het eerst aangenomen in het arrest Huizense veearts. Voor een geslaagd beroep moet worden aangetoond dat de doelstelling van de strafrechtelijke norm beter wordt nageleefd door de norm te overtreden dan door zich eraan te houden. Een dergelijke rechtvaardigingsgrond wordt zelden aanvaard.

Schulduitsluitingsgronden

Zie Schulduitsluitingsgrond voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Schulduitsluitingsgronden zien op de verwijtbaarheid van het handelen van de verdachte, dus op de schuld. De gedraging blijft wederrechtelijk, maar de dader kan er geen verwijt van worden gemaakt. Een schulduitsluitingsgrond werkt alleen persoonlijk. Een deelnemer kan dan wel veroordeeld worden.

Wettelijke schulduitsluitingsgronden:

• Ontoerekeningsvatbaarheid (art. 39 Sr),
• Psychische overmacht (art. 40 Sr),
• Noodweerexces (art. 41 lid 2 Sr),
• Een onbevoegd gegeven ambtelijk bevel (art. 43 lid 2 Sr).

Buitenwettelijke schulduitsluitingsgrond: Afwezigheid van alle schuld, voor het eerst aangenomen in het Melk en water-arrest (“geen straf zonder schuld”). Er zijn vier vormen van AVAS. Voor een geslaagd beroep is dwaling omtrent het recht of omtrent feiten vereist. Dat wordt niet gemakkelijk aangenomen, omdat er tot op zekere hoogte een onderzoeksplicht bestaat.

• Voorbeeld: Klaas ziet op Marktplaats een vrijwel nieuwe racefiets met een nieuwwaarde van ongeveer € 1.800. De verkoper, die haast heeft om de fiets te verkopen, spreekt met Klaas af op een parkeerplaats en biedt de fiets aan voor slechts € 120 contant. Klaas koopt de fiets. Later blijkt dat de fiets gestolen is. Klaas wordt vervolgd wegens schuldheling (art. 417bis Sr) en beroept zich op afwezigheid van alle schuld (AVAS). Hij stelt dat hij niet wist dat de fiets gestolen was.

Zijn beroep op AVAS slaagt niet, omdat de onderzoeksplicht hier zwaar weegt: de extreem lage prijs, de contante betaling en de haast van de verkoper waren duidelijke alarmsignalen, en met de gerust­stellende verklaring van de verkoper, die zelf belang heeft bij een glad verlopende verkoop, mocht Klaas zich niet tevredenstellen. Hij vroeg niet naar een aankoopbewijs, controleerde het framenummer niet in een register voor gestolen fietsen en liet de identiteit van de verkoper niet vastleggen. Daarmee deed hij niet wat van een zorgvuldig koper mocht worden verwacht, zodat zijn dwaling niet verontschuldigbaar is en hem wel degelijk een verwijt treft. Omdat het “redelijkerwijs had moeten vermoeden” bij schuldheling al een bestanddeel van het delict vormt, speelt de discussie in de praktijk overigens vaak daar en minder bij AVAS.