Idioom is een ander woord voor taaleigen: eigenaardigheden van een taal. Een idiomatische uitdrukking is een vaste groep woorden, waarvan de betekenis niet van de oorspronkelijke, letterlijke betekenis van die woorden afleidbaar is. Veruit het meeste idioom van een gegeven taal bestaat uit metaforen. Enkele voorbeelden van idioom (idiomatische uitdrukkingen) zijn: 'het regent pijpenstelen', 'met de deur in huis vallen' of 'poolshoogte nemen'. Ook uitdrukkingen als 'hoe gaat het?', 'dank je wel' of 'in ieder geval', behoren tot het idioom van een taal. Idioom is meestal niet letterlijk vertaalbaar in een andere taal.
Een grammatica geeft de regels voor vervoegingen en verbuigingen van woorden, en de regels voor een grammaticaal correct gevormde zin.
De volgende zinnen zijn bijvoorbeeld grammaticaal correct, met zuiver Nederlandse woorden:
Welke tijd is het?
Wat is jouw naam?
Echter, in het Nederlands zegt men gewoonlijk:
Hoe laat is het?
Hoe heet je?
Alleen deze twee laatste zinnen horen dus tot het Nederlandse idioom. Dergelijke idiomatische uitdrukkingen, vaste woordcombinaties die het idioom van een taal vormen, worden ook wel collocaties of fraseologismen genoemd.
Als de grammatica verschillende woordvolgordes toelaat, maar sommige daarvan veel gangbaarder zijn dan andere, kan dit ook tot het idioom gerekend worden.
Nederlandse Spreekwoorden is een olieverfschilderij uit 1559, geschilderd door Pieter Bruegel de Oude. Het schilderij toont ten minste 80 Nederlandstalige spreekwoorden en gezegdes zoals die destijds gangbaar waren in het Nederlands. Sommige ervan worden tegenwoordig nog altijd gebruikt.
In het proces van verwerving van een vreemde taal, en ook bij taalverwerving in het algemeen, speelt idioom een bijzondere rol, omdat het niet via algemene regels te leren is. Juist de beheersing van moeilijker direct te vertalen zinswendingen en woordgebruik, is een maatstaf voor de mate waarin een vreemde taal wordt beheerst. Veel idiomatische uitdrukkingen kan men vinden in een goed woordenboek, bij de behandeling van een bepaald lemma. Het probleem is dat men niet altijd weet dat men naar een speciale uitdrukking moet zoeken, en vaak ook niet meteen onder welk lemma men die kan vinden. Het zijn niet zozeer individuele woorden die voor problemen zorgen, maar juist ook uitdrukkingen, zinswendingen of frases waarin die gebruikt worden.
Er zijn aparte oefenboeken en lexica - woordenboeken en encyclopedieën - nodig, om deze idiomatische uitdrukkingsvormen aan te leren. Hoewel de aangeboden leerstof sterk afhankelijk is van het niveau en de voorkennis van de leerling, kunnen er lijsten worden aangelegd die voor grotere categorieën leerlingen met verschillende moedertalen nuttig zijn.
In het Nederlandse onderricht van vreemde talen wordt de term idioom ook gebruikt in de betekenis van woordenschat. Docenten spreken van een idioomtoets en van een idioomboek: een boek met de belangrijkste woorden voor een bepaald spraakniveau.
Muziek en kunst
In figuurlijke zin spreekt men ook van het idioom van een kunstenaar in de beeldende kunst en in de muziek. Een compositie of ander kunstwerk is door bepaalde, steeds terugkerende stijlkenmerken, herkenbaar afkomstig van een bepaalde kunstenaar. Iedere kunstenaar heeft een eigen idioom (vergelijk signatuur en muzikale handtekening).
