Een tabula ansata (Latijn voor "tablet met handvatten"; meervoud: tabulae ansatae) is een rechthoekig inscriptietablet met aan de korte zijden driehoekige of peltavormige uitsteeksels. Omlijstingen in de vorm van een tabula ansata waren in de klassieke oudheid een populair stijlmiddel om inscripties in te kaderen. Hun functie was om de ingekaderde inscriptie te benadrukken. Deze zijn vooral te vinden op in reliëf gehouwen stenen monumenten, maar ook op alledaagse voorwerpen zoals serviesgoed of wapens.
Variaties op de tabula ansata zijn:
- tabletten in de vorm van bloemen (ansae duobus floribus effectae)
- tabletten met cymatia (ansae ex cymatiis compositae)
- tabletten met een gestileerde roos in het midden (ansae in medio eius rosa in formam geometricam redacta)
De oudst bekende tabula ansata is afkomstig uit Larisa in Griekenland. Het betreft een votiefgave aan de god Enyalios, daterend uit de 7e eeuw v.Chr. Uit de 6e eeuw v.Chr. stamt een bronzen tablet met handvatten uit Olympia, eveneens in Griekenland.
In het Romeinse Rijk werden tabulae ansatae aanvankelijk alleen gebruikt door het leger en in religieuze en sacrale contexten. De Zuil van Trajanus bijvoorbeeld toont Romeinse legionairs met schilden (scuta) die voorzien zijn van tabulae ansatae, waarop de eenheid waartoe ze behoren wordt aangeven. Tegen het einde van de 2e eeuw na Christus werden tabulae ansatae vaker gebruikt op alledaagse voorwerpen. Ze bleven wijdverspreid in het Romeinse Rijk tot in de late oudheid.
Tijdens de Karolingische renaissance werden tabulae ansatae opnieuw gebruikt, bijvoorbeeld op de Einhardsboog, een monumentale zilveren reliekhouder in de kerkschat van de Sint-Servaaskerk in Maastricht. Het voorwerp is in de Franse tijd verloren gegaan, maar er bestaat nog een gedetailleerde tekening van.
Tijdens de renaissance kwamen deze antieke omkaderingen (met Latijnse inscripties) opnieuw in de mode, onder andere op grafmonumenten of andere monumenten voor geëerde personen.
Het Vrijheidsbeeld bij de ingang van de haven van New York houdt in haar linkerhand een tabula ansata, waarop de datum van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring staat gegraveerd.
- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Tabula ansata op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
