Jan Gerhard Toonder

Jan Gerhard Toonder
Jan Gerhard Toonder in 1949 (foto Atelier J. Merkelbach)
Persoonsgegevens
Geboortedatum	18 juli 1914
Geboorteplaats	Rotterdam
Overlijdensdatum	25 augustus 1992
Overlijdensplaats	Amsterdam
Geboorteland	Nederland
Opleiding en beroep
Beroep	Schrijver, dichter
Oriënterende gegevens
Floruit	1945
Werken
Thema's	Astrologie
Uitgeverij(en)	De Bezige Bij
Erkenning en lidmaatschap
Werken in collectie	Museon-Omniversum
Links
Dbnl-profiel

Jan Gerhard Toonder (Rotterdam, 18 juli 1914 – Amsterdam, 25 augustus 1992) was een Nederlands schrijver en dichter. Hij was de broer van tekenaar en scenarist Marten Toonder.

Na een carrière bij onder meer J.M. Meulenhoff en Elsevier verschenen vanaf 1947 vrijwel al zijn boeken bij De Bezige Bij. Deze uitgeverij had hij via illegaal werk in de Tweede Wereldoorlog leren kennen. Hij gebruikte naast zijn eigen naam de pseudoniemen Toon Gerhard, Jurgen Abel, Jan Nielsen en Gerard Spiegel.

Toonder was aanhanger van de westerse astrologie. In Het astrologisch argument schreef hij samen met John Anthony West een uitgebreide verdediging van de astrologie. Hij publiceerde verder artikelen over astrologie in de tijdschriften Spica en Symbolon en regelmatig in het tijdschrift Bres.

Hij werkte ook mee aan een aantal films van de Toonder Studio's van zijn broer Marten, zoals The Golden Fish (1952), geregisseerd door Harold Mack. Daarna maakte hij samen met regisseur Han van Gelder Globobbo (1953), The conquered planet (1953) en Verzonken klokken (1957). Zijn broer Marten illustreerde enkele van zijn boeken.

Zuivering

Wegens bevordering van vijandelijke propaganda legde de Ereraad voor Letterkunde Toonder na de Tweede Wereldoorlog op 18 september 1945 voor de periode van één jaar, ingaande op 5 mei 1945, een maatregel op waarbij hij werd "uitgesloten van iedere publicatie van oorspronkelijk dan wel van vertaald werk, het samenstellen van bloemlezingen, het doen of laten opvoeren en voordragen van door hem geschreven werk, van het mededingen naar prijsvragen (zij het ook in manuscript), van het aan de markt brengen of doen brengen van reeds verschenen werk of herdrukken en van ieder ander optreden in het openbaar op het gebied der kunst". De Centrale Ereraad voor de Kunst vernietigde op verzoek van Toonder in hoger beroep deze uitspraak in februari 1948 en legde hem gelijktijdig de nieuwe maatregel "afkeuring van de houding" op.

Bibliografie

• 1936 - Pim en Puckie (onder het pseudoniem Toon Gerhard)
• 1937 - Circus Valdibomba (onder het pseudoniem Toon Gerhard) (Digitale versie)
• 1938 - De schimmelhof (onder het pseudoniem Toon Gerhard)
• 1939 - Een man zet door (romandebuut)
• 1940 - Uitvaart (Digitale versie)
• 1941 - Vreemdeling in Babylon. Roman (Digitale versie)
• 1941 - De dag na Bethlehem (een geromantiseerd (kerst)verhaal over de onderdrukking van het joodse volk onder de Romeinen, geschreven op uitnodiging van Johannes Pieter Klautz van uitgeverij Elsevier) (Digitale versie)
• 1944 - Schippers naast God (Digitale versie)
• 1944 - Het vuur (gedichten) (Digitale versie)
• 1945 - Rechtsherstel. Bevat: Voor het voetlicht. Een verdediging door J. Gerhard Toonder; Een jurist aan het woord. De Eereraden van de kunstenaarsberoepen, hunne bevoegdheden en de rechtskracht hunner uitspraken door H.M. v.d. Brugh (Digitale versie)
• 1945 - Keukenkrabbels (Digitale versie)
• 1945 - Geef ons heden ons dagelijksch brood. "Deze uitgave werd in den hongerwinter in het verborgene voorbereid"
• 1945 - Metro 10-tal
• 1946 - Het Puin aan de Rotte (Digitale versie)
• 1946 - Vagevuur
• 1947 - De Schuld (Digitale versie)
• 1947 - El Dorado. Roman (Digitale versie)
• 1948 - Gevecht om genade. Roman (Digitale versie). In 1960 herschreven als: Vlaggen in de nacht
• 1948 - Vanaf dit moment (Digitale versie)
• 1951 - Rossen rijden reizen, door Margje & Jan Gerhard Toonder (Digitale versie)
• 1954 - Klei en zout water, M. Toonder Senior; bew. door Jan Gerhard Toonder (Digitale versie)
• 1954 - Heksenest (Digitale versie)
• 1959 - Eiland in de verte
• 1960 - De oudste ochtend. Vervolg op: Eiland in de verte
• 1963 - Hannibal en de ratten
• 1965 - Blijf zitten waar je zit. Bevat: Blijf zitten waar je zit; Standbeeld van een onbekende; De engelen komen te zelden; Met trompetten en trommen; Gekken pesten; De soldaten van Silurië; Dingen van de nacht; Bevrijd van veters
• 1966 - Opstaan op zaterdag
• 1969 - De tijger in de staart
• 1970 - Hier klopt iets niet (herdruk)
• 1970 - Kasteel in Ierland (Boekenweekgeschenk)
• 1974 - Xander (stripverhaal)
• 1975 - De dronken kanarie (autobiografisch) ISBN 90-234-0499-8
• 1976 - De spin in de badkuip (autobiografisch) ISBN 90-234-0523-4
• 1979 - Het meeuwenjong, Marten senior en Jan Gerhard Toonder ISBN 90-234-6049-9. Eerder als afzonderlijke delen uitg.: Eiland in de verte, 1959; De oudste ochtend, 1960
• 1981 - De hartjacht. Roman ISBN 90-234-0744-X
• 1988 - De waakzaamheid. Roman ISBN 90-234-3057-3
• 1989 - Oude mannen moesten beter weten. Roman ISBN 90-234-3116-2
• 1991 - De krekel in de herfst (gedichten) ISBN 90-234-4697-6
• 2010 - Zelfportret in verhalen. Een bloemlezing ISBN 978-90-234-5634-6

Vertalingen

• 1943 - Het bonte leven van Peter Paul Rubens door F.R. Lehmann
• 1944 - Ivar Halling's liefde voor een leelijke vrouw door Bengt Berg. In werkelijkheid vertaald door Han G. Hoekstra die de naam van Toonder met diens toestemming gebruikte
• 1948 - Het dorp in de bergen. Vert. van: The mountain village door Tsjoen Tsjan Je
• 1950 - Kruid der genade. Vert. van: Herb of grace door Elizabeth Goudge, 1948
• 1959 - Oost is oost. Vert. van: East is east door George Mikes
• 1969 - Osborne's rebellen. Vert. van: Osborne's army door John Anthony West, 1966
• 1970 - Heft hoog de nokbalk, timmerlieden; Seymour, een introduktie. Vert. van: Raise high the roofbeam, carpenters, 1955; Seymour, an introduction, 1959 door J.D. Salinger
• 1971 - Het astrologisch argument ISBN 90-234-5101-5. Vert. van: The case for astrology, J.A. West and J.G. Toonder
• 1976 - De oorlogsheld ISBN 90-254-6413-0. Vert. van: The man who won the medal of honour door Len Giovannitti, 1973

Privé

Zijn roepnaam was Jan. Hij trouwde op 18 maart 1942 met de schrijfster en schilderes Margje Herblot (1908-1991). Het huwelijk werd op 18 september 1953 door echtscheiding ontbonden.

Externe links

• Biografieën, werken en teksten bij de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)
• Jan Gerhard Toonder op Lastdodo.nl