Veiligheid is een toestand waarin mensen, andere levende wezens, goederen, organisaties of systemen in voldoende mate zijn beschermd tegen gevaren, schade of andere ongewenste gevolgen. Het begrip kan ook betrekking hebben op de maatregelen waarmee risico's worden voorkomen, verminderd of beheerst.
Volledige veiligheid bestaat in de praktijk niet. Veiligheid houdt daarom vaak verband met de vraag welke risico's als aanvaardbaar worden beschouwd en welke maatregelen nodig zijn om de kans op en gevolgen van ongewenste gebeurtenissen te beperken.
Het begrip wordt in uiteenlopende vakgebieden gebruikt. Voorbeelden zijn fysieke veiligheid, sociale veiligheid, verkeersveiligheid, brandveiligheid, arbeidsveiligheid, voedselveiligheid, informatiebeveiliging, computerbeveiliging en staatsveiligheid.
Veiligheid is een breed begrip en kent geen afbakening die in alle vakgebieden op dezelfde wijze wordt gebruikt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) spreekt in dit verband van een breed begrip en maakt bij veiligheidsvraagstukken onder meer onderscheid tussen sociale en fysieke veiligheid.
Veiligheid betekent niet noodzakelijk dat ieder gevaar is verdwenen. In veiligheidsbeleid wordt vaak uitgegaan van risicobeheersing: de kans op een ongewenste gebeurtenis en de mogelijke gevolgen ervan worden zo veel mogelijk verkleind. Ook in de Nederlandse Veiligheidsstrategie wordt daarom onderscheid gemaakt tussen risicobeheersing en risico-uitsluiting; absolute veiligheid wordt daarin als onbereikbaar beschouwd.
Wat als voldoende veilig of als een aanvaardbaar risico wordt beschouwd, kan afhangen van onder meer de aard en ernst van mogelijke gevolgen, de kans dat deze optreden, maatschappelijke opvattingen, beschikbare technische mogelijkheden en wet- en regelgeving.
Veiligheid kan zowel objectief als subjectief worden benaderd.
Objectieve veiligheid heeft betrekking op feitelijke risico's, omstandigheden en gebeurtenissen. Deze kunnen bijvoorbeeld worden onderzocht aan de hand van ongevallen, criminaliteitscijfers, technische storingen, blootstelling aan gevaarlijke stoffen of de kans op een overstroming.
Subjectieve veiligheid of veiligheidsbeleving betreft de mate waarin mensen zich veilig of onveilig voelen. De objectieve en subjectieve veiligheid hoeven niet volledig met elkaar overeen te komen. Mensen kunnen zich in een omgeving onveilig voelen terwijl het feitelijke risico relatief klein is, of zich juist veilig voelen terwijl er objectief een aanzienlijk risico bestaat.
Het CBS maakt bij onderzoek naar sociale veiligheid eveneens onderscheid tussen feitelijke veiligheid en veiligheidsbeleving.
Veiligheid hangt nauw samen met het begrip risico's. Een risico wordt doorgaans beoordeeld aan de hand van de waarschijnlijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt en de mogelijke gevolgen daarvan.
Maatregelen om veiligheid te vergroten kunnen erop gericht zijn:
Dit kan gebeuren door technische maatregelen, regelgeving, toezicht, opleiding, voorlichting, beschermingsmiddelen, onderhoud, ruimtelijke inrichting of organisatorische maatregelen.
Het systematisch identificeren, beoordelen en beheersen van risico's wordt risicobeheer genoemd.
Een veelgebruikt onderscheid is dat tussen fysieke veiligheid en sociale veiligheid.
Fysieke veiligheid betreft in een gangbare Nederlandse beleidsmatige indeling de bescherming tegen gevaren die samenhangen met onder meer ongevallen, natuurverschijnselen en technologie. Voorbeelden zijn brand, overstromingen, verkeersongevallen, technische storingen en ongevallen met gevaarlijke stoffen.
Tot terreinen die geheel of gedeeltelijk onder fysieke veiligheid kunnen vallen behoren onder meer:
Sociale veiligheid heeft betrekking op bedreigingen en onveiligheid die samenhangen met gedrag en interacties tussen mensen. Het kan daarbij gaan om onder meer geweld, bedreiging, criminaliteit, intimidatie, discriminatie, pesten en ander grensoverschrijdend of ongewenst gedrag.
Het begrip wordt zowel gebruikt voor de openbare ruimte als voor bijvoorbeeld scholen, werkplekken en andere organisaties. De precieze betekenis verschilt per context.
Het CBS omschrijft sociale onveiligheid in een van zijn statistische afbakeningen als bedreigingen van gezondheid en goederen door handelingen van derden, tegenover fysieke onveiligheid door ongevallen in natuur of technologie.
De grens tussen fysieke en sociale veiligheid is niet altijd scherp. Menselijk handelen kan bijvoorbeeld een brand of technisch ongeval veroorzaken, terwijl sociale onveiligheid zoals geweld ook lichamelijk letsel kan veroorzaken. Het onderscheid heeft daarom vooral betrekking op de aard en oorsprong van een risico en de wijze waarop ermee wordt omgegaan.
Het Nederlandse woord veiligheid kan verschillende betekenissen omvatten waarvoor in het Engels vaak afzonderlijke begrippen worden gebruikt.
Met safety wordt doorgaans veiligheid ten opzichte van onbedoelde gevaren en ongevallen bedoeld, bijvoorbeeld de veilige werking van een machine of het voorkomen van een ongeval. Security heeft vaker betrekking op bescherming tegen opzettelijk menselijk handelen, zoals inbraak, sabotage, spionage of cyberaanvallen.
Het onderscheid is niet in alle vakgebieden hetzelfde en beide begrippen kunnen elkaar overlappen. In Nederlandse samenstellingen wordt security bijvoorbeeld vertaald met woorden als beveiliging, informatiebeveiliging of bewaking, terwijl safety vaak eenvoudig als veiligheid wordt aangeduid.
Bij technische systemen heeft veiligheid betrekking op het voorkomen dat een systeem onaanvaardbare risico's voor mensen, goederen of de omgeving veroorzaakt.
Functionele veiligheid betreft het deel van de veiligheid dat afhankelijk is van het correct functioneren van systemen of apparatuur als reactie op bepaalde omstandigheden. Veiligheidsvoorzieningen kunnen bijvoorbeeld een machine uitschakelen wanneer een gevaarlijke situatie wordt gedetecteerd.
Technische veiligheid speelt onder meer een rol bij machines, voertuigen, installaties, gebouwen, medische apparatuur, energiesystemen en industriële processen.
Arbeidsveiligheid heeft betrekking op het voorkomen van ongevallen, letsel en gezondheidsschade tijdens het werk. Werkgevers moeten risico's voor werknemers beoordelen en maatregelen nemen om veilig en gezond werken mogelijk te maken.
Onder arbeidsveiligheid vallen onder meer risico's door machines, gevaarlijke stoffen, elektriciteit, werken op hoogte en fysieke belasting. Sociale risico's op het werk, zoals agressie, pesten en seksuele intimidatie, worden binnen de Nederlandse arbeidsomstandighedenwetgeving gerekend tot psychosociale arbeidsbelasting.
Door digitalisering is veiligheid in toenemende mate ook verbonden met informatie en digitale systemen.
Informatiebeveiliging richt zich op de bescherming van informatie tegen onder meer ongeoorloofde toegang, wijziging en verlies. Cybersecurity heeft betrekking op het beschermen van digitale systemen, netwerken, apparaten en gegevens tegen digitale dreigingen en verstoringen.
Digitale veiligheid kan zowel technische als menselijke aspecten hebben. Cyberincidenten kunnen het gevolg zijn van technische kwetsbaarheden, menselijke fouten of doelbewuste aanvallen.
Staatsveiligheid heeft betrekking op de bescherming van de vitale belangen van een staat en samenleving tegen ernstige dreigingen.
Dergelijke dreigingen kunnen verschillende oorzaken hebben. De Nederlandse Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023–2029 noemt onder meer internationale en militaire spanningen, digitale dreigingen, pandemieën en klimaat- en natuurrampen. De strategie benadrukt dat binnenlandse en buitenlandse veiligheid steeds sterker met elkaar verweven zijn.
De strategie richt zich op zowel opzettelijke als niet-opzettelijke dreigingen en op het vergroten van de weerbaarheid en veerkracht van de samenleving.
Internationale veiligheid betreft onder meer de veiligheid van staten en samenlevingen in hun onderlinge verhoudingen. Onderwerpen zijn bijvoorbeeld oorlog en vrede, internationale conflicten, terrorisme, wapenbeheersing en collectieve verdediging.
Het begrip veiligheid komt in veel gespecialiseerde vakgebieden voor. Voorbeelden zijn:
Deze deelgebieden kunnen elkaar overlappen. Een cyberaanval op een elektriciteitsnet kan bijvoorbeeld zowel informatiebeveiliging, fysieke veiligheid als nationale veiligheid raken.
Overheden, bedrijven en andere organisaties proberen veiligheidsrisico's te beheersen door een combinatie van preventie, voorbereiding, toezicht en optreden na incidenten.
Veiligheidsbeleid kan onder meer bestaan uit:
In Nederland zijn verantwoordelijkheden over verschillende overheden en organisaties verdeeld. Voorbeelden zijn ministeries, gemeenten, waterschappen, provincies, veiligheidsregio's, politie, brandweer, kantons, inspectiediensten en de Onderzoeksraad voor Veiligheid.
Bij ernstige maatschappelijke dreigingen wordt veiligheid steeds vaker integraal benaderd. De Nederlandse nationale veiligheidsstrategie gaat bijvoorbeeld uit van dreigingen die elkaar kunnen beïnvloeden en versterken.