Vrije val (natuurkunde)

Vrije val is de toestand waarin op een lichaam (voorwerp) geen enkele externe kracht wordt uitgeoefend, behalve de zwaartekracht (in de formulering van de wetten van Newton). De versnelling van het lichaam is in dit geval gelijk aan de valversnelling ten gevolge van de zwaartekracht, want er is geen andere kracht die deze beweging tegenwerkt. In de context van de algemene relativiteitstheorie is hetgeen bij Newton zwaartekracht heet wiskundig en natuurkundig opgevat als een ruimte-tijdkromming. Op deze manier bekeken is er bij een lichaam in vrije val geen kracht aan te wijzen, die erop inwerkt.

Voorbeelden

Parachutesprong

Onder parachutisten wordt de term "vrije val" gebruikt voor de periode tussen het springen uit een vliegtuig en het soms relatief lange tijd later openen van de parachute. Dit is een andere definitie van het woord "vrij": vrij van het gebruik van de parachute en ook vrij om capriolen te maken. Een geheel vrije val is het niet, want naarmate de parachutist snelheid krijgt, wordt de luchtweerstand groter–zo groot dat er van vrije val in natuurkundige zin geen sprake meer is, ook als de parachute nog niet geopend is.

Tabel van valparameters

Onderstaande tabel toont in een precisie van drie cijfers met welke snelheid een voorwerp op aarde valt en hoelang de val duurt. Hierbij wordt uitgegaan van een zwaartekrachtversnelling van 9,81 m/s2. Een voorwerp dat van 5,00 centimeter hoogte valt, komt reeds met 0,990 m/s naar beneden. De gebruikte formules zijn:

g: zwaartekrachtversnelling, op aarde 9,81 m/s2.
h: hoogte in meters.
v: snelheid
m: massa van het lichaam (blijkt niet uit te maken in het ideale geval zonder luchtweerstand)
Potentiële energie bij het begin van de val: mgh, ofwel gh per kilogram.
Kinetische energie bij het einde van de val: mv22, ofwel v22 per kilogram .
Deze twee energieën zijn zonder luchtweerstand aan elkaar gelijk door behoud van energie.
Hieruit kunnen de snelheid bij het neerkomen veind, gemiddelde snelheid vgemiddeld en de valduur tval berekend worden:
veind=2gh
vgemiddeld=veind2=gh2
tval=2hveind=2hg.
hoogteenergiesnelheid bij
neerkomen
valtijd   hoogteenergiesnelheid bij
neerkomen
valtijd
mJ/kgm/ss mJ/kgm/ss
0,05000,4910,9900,101
0,5004,913,130,319
1,009,814,430,451 10,098,114,01,43
2,0019,66,260,639 20,019619,82,02
3,0029,47,670,782 30,029424,32,47
4,0039,28,860,903 40,039228,02,86
5,0049,19,901,01 50,049131,33,19
6,0058,910,81,11 60,058934,33,50
7,0068,711,71,19 70,068737,13,78
8,0078,512,51,28 80,078539,64,04
9,0088,313,31,35 90,088342,04,28
10098144,34,52

Inhomogeen zwaartekrachtsveld

In het bovenstaande was sprake van een homogeen zwaartekrachtsveld. Dat betekent dat de zwaartekracht overal even sterk is en dezelfde richting heeft. In een klein gebied is dat meestal bij benadering het geval, maar in een groot gebied niet meer. In een niet-homogeen zwaartekrachtsveld bestaat vrije val nog steeds, maar het getijdenveld van de gravitatiekracht geeft wel mechanische spanning.

Bijvoorbeeld: de aarde is in vrije val om de maan, maar doordat de aarde zo groot is, is het zwaartekrachtsveld niet meer homogeen te noemen. Het gevolg is dat de aarde enigszins uit elkaar wordt getrokken, wat merkbaar is aan de getijden. Bovendien treedt er wrijving op waardoor de aarde steeds langzamer gaat draaien. Het omgekeerde geldt natuurlijk ook: de maan is in vrije val om de aarde en de draaiing van de maan is momenteel al tot stilstand gekomen, zodat de maan altijd dezelfde zijde naar de aarde keert. In extreme gevallen kan het gebeuren dat de getijdenkrachten zo groot zijn dat een lichaam (bijvoorbeeld een komeet, of de maan van een planeet) in stukken wordt getrokken, zoals Komeet Shoemaker-Levy 9. Bij een val in een zwart gat treedt spaghettificatie op.

Voor de tijd die een verticale val over een gegeven afstand duurt, zie tweelichamenprobleem.

Zie ook