Gezichtsbedrog

Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B (bewijs)
Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen
De grijze balk heeft overal dezelfde kleur
De driehoek van Penrose. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan.
Vaas van Rubin

Gezichtsbedrog of een optische illusie is iets wat het oog waarneemt, dat door de hersenen anders geïnterpreteerd wordt. Gezichtsbedrog toont eigenschappen van ons visueel perceptiesysteem aan, de mechanismen in de hersenen die grotendeels bepalen wat wij menen waar te nemen.

Er zijn twee foutenbronnen:

  1. fysiologische illusies, gebaseerd op eigenschappen van het menselijk oog. Voorbeeld: een nabeeld op het netvlies, of van ver een reclamepaneel als homogeen gekleurd zien, terwijl het feitelijk gestippeld is.
  2. psychologische illusies, waarbij de hersenen de signalen verkeerd interpreteren. Voorbeeld: een onmogelijke figuur waarnemen, of een gezicht in de wolken onderscheiden.

Zien is een synthese van diverse aspecten: in elk van die facetten kan de waarnemer mis zien. Waarnemingen die mogelijk fout geïnterpreteerd kunnen worden, zijn onder andere helderheid (contrastillusie), kleur (kleursubjectiviteit), afstand (3D-effect), dimensies (lengte, grootte), verplaatsing (snelheid), aard (herkenningsmisser, bijvoorbeeld 'tante Julia' roepen tegen een volslagen onbekende).

Bij veel illusies wordt iets foutief waargenomen, maar beseft de kijker tegelijkertijd wat de ware toedracht is. Zien speelt zich immers niet in dezelfde hersendelen af als weten. Bij de sterkste illusies wordt de kijker helemaal bedot, zoals nagestreefd door de speciale effecten in een film. Daar maakt men gebruik van toepassingen zoals de Ames-kamer en de bouw van gravitatieheuvels. Bij de tweespijkerillusie ziet de kijker een object op een andere ruimtelijke positie dan waar deze fysiek is en wordt gevoeld. Dit illustreert hoe de beelden van de twee ogen door de hersenen worden gecombineerd tot een driedimensionaal beeld, en dat voelen en zien aparte ruimtelijke ervaringen geven.

Eén genre van de schilderkunst streeft opzettelijk na dat de kijker vals voor echt aanneemt, en wordt trompe-l'oeil genoemd. Ook andere elementen van gezichtsbedrog komen in de schilderkunst voor, zoals bij Escher.

Ook in de natuur komen optische illusies voor. Zo is er in de plantkunde het Elisabeth von Linnaeus-fenomeen, genoemd naar de dochter van de Zweedse botanicus Carl Linnaeus. Als men bij zonsondergang m.a.w. bij mesopisch zicht, een zijdelingse blik werpt op de door bladgroen (dat doffer wordt) omgeven oranje of rode kleuren (die feller worden) van de bloembladeren van een bepaalde bloemenstruik (bijvoorbeeld Oost-Indische kers), kunnen de verschillende lichtintensiteiten door de staafjes van het netvlies van het oog worden waargenomen als flikkeringen van gekleurd licht of vlammetjes. Dit Flitsende Bloemen-fenomeen wordt veroorzaakt door kleurverschuiving, ook bekend als het Purkinje-effect.

Gezichtsbedrog laat zich gemakkelijk illustreren. Vele wetenschappelijke musea stellen illusies tentoon voor publiek.

Halve maan

Een veelgehoorde opmerking in volkssterrenwachten, tijdens het telescopisch waarnemen van de Eerste kwartiers maan; de spreekwoordelijke 'halve maan', is de onbegrijpelijk uitziende en niet te bevatten afwezigheid van de andere helft van de maan. Een niet gering aantal mensen kan zich niet voor de geest halen dat de maan een bolvormig object is dat vanuit een bepaalde richting verlicht wordt door de zon, en denken dat de nachtkant van de maan, die onzichtbaar is, van de maan is afgescheurd, alsof de maan van papier gemaakt is. De oorzaak van deze optische illusie moet gezocht worden in het feit dat de ochtendterminator, de lokale zonsopkomst, zich vanaf de aarde gezien tijdens de Eerste kwartiers fase als een rechte lijn vertoont, hetgeen de maan een 'platte' aanblik biedt. Tijdens elke andere maanfase ziet de ochtendterminator er als een gebogen lijn uit, zoals tijdens de Wassende sikkelfase, waarbij de bolvorm van de maan beter herkenbaar is. De optische illusie van de 'platte halve maan' doet zich ook voor tijdens de Laatste kwartiers fase, waarbij de westelijke helft van de maan zich in het zonlicht vertoont, en de oostelijke helft in de maannacht.

Sikkelfase van de maan en gedeeltelijke maansverduisteringen

Tijdens het zien van de wassende maansikkel in de westelijke avondhemel, na zonsondergang, of de afnemende maansikkel in de oostelijke ochtendhemel, voor zonsopkomst, kan de illusie optreden dat men naar een gedeeltelijke maansverduistering aan het kijken is. Anderzijds ziet het gedeelte van de maan dat tijdens een maansverduistering niet verduisterd is eruit als de sikkel van de wassende maan in de westelijke avondhemel na zonsondergang of van de afnemende maan in de oostelijke ochtendhemel voor zonsopkomst.

Zie de categorie Optical illusions van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.