Adam Gieryk

Adam Gieryk
Adam Podebrański
Herb
Jastrzębiec
Rodzina

Podebrańscy

Data i miejsce urodzenia

1741
Supraśl

Data i miejsce śmierci

1809
Kraków

Ojciec

Jan Podebrański

Matka

Zofia z Dębowskich

Miedzioryt Adama Gieryka przedstawiający króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1773, zbiory Biblioteki Narodowej)

Adam Gieryk, właśc. Adam Podebrański (ur. 1741 w Supraślu, zm. 1809 w Krakowie) – polski rytownik, giser i alchemik.

Życiorys

Syn Jana Podebrańskiego herbu Jastrzębiec i Zofii z Dębowskich, znany bardziej pod przydomkiem „Gieryk”. Przyjął ten przydomek, wariant imienia Jerzy, gdyż uważał się za potomka w prostej linii XV-wiecznego króla czeskiego Jerzego z Podiebradów.

Początkowo sztycharz, odlewnik czcionek i drukarz – działał m.in. w Kaliszu, Warszawie (1772–1783) i Krakowie (od 1784). W latach 1772 do ok. 1777 był właścicielem założonej przez siebie odlewni czcionek. Od 1778 kierownik drukarni Korpusu Kadetów, pracował też w Drukarni Szkoły Głównej Koronnej w Krakowie. Rytował (w późniejszym czasie sztychował) ilustracje do książek, np. do wydanego w 1786 roku dzieła Franciszka Ryszkowskiego o anatomii. Wykonywał również portrety, między innymi Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wymieniony jako współtwórca dzieła O Elektryczności Uważaney W Ciałach Ziemskich i Atmosferze, ogłoszonego przez Franciszka Scheidta i wydanego przez Drukarnię Szkoły Głównej Koronnej w Krakowie w 1786. Znalazły się w nim trzy rytowane przez niego tablice. Wykonywał też miedzioryty rycin na cele użytkowe: znaki aptek, dyplomy i wizerunki świętych sprzedawane podczas odpustów.

Adama Gieryka nazywano „ostatnim alchemikiem Krakowa”. Włodzimierz Hubicki pisał o nim:

Chudy, wysoki, mrukliwy i stale zasępiony. Człowiek, który wszystko umiał: czy to naprawić zepsuty przyrząd fizyczny, czy odlać zgrabną figurkę z metalu, czy też zlepić jakiś rozbity przedmiot szklany lub porcelanowy. [...] nieraz błądził z różdżką po podkrakowskich łąkach i wzgórzach Krzemionek, a zabobonni krakowianie twierdzili, że tak jak Twardowski brata się z diabłem. Czasami ten dziwny człowiek przez całe tygodnie nie wychodził z domu zatopiony w grubych foliałach alchemicznych. Próżne zapewne były przekonywania Scheidta o stracie czasu i pieniędzy. Ostatni alchemik Krakowa święcie wierzył w swe księgi oraz w to, że kiedyś uzyska Kamień Mądrości.

Na polecenie króla Stanisława Augusta Podebrański szukał kruszców z pomocą leszczynowej różdżki w okolicach Krzemionek. Brał także udział w poszukiwaniach soli prowadzonych przez Jana Filipa Carosiego.

Wierzył w magię i czarnoksięstwo, np. w noc świętojańską poszukiwał w lasach kwiatu paproci. Edward Rastawiecki napisał w Słowniku rytowników polskich (1886), że umiał „zaklinać, czyli zamawiać węże, aby mu nie szkodziły”. Żył w biedzie, wydając większość pieniędzy na zakup ksiąg alchemiczno-magicznych.

Księgozbiór i rękopisy Gieryka przekazano po jego śmierci bibliotece Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk.

Przypisy

  1. ↑ Gieryk Podebrański, Adam (1741–1809), Stanislaus Augustus D. G. Rex Poloniae M. D. Lith. Natus d. 17 Jan 1731 (!). Elect. d. 7 Sept. Coron. d. 25 Nov. 1764 Warsov. Polona. [dostęp 2025-08-29].
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Roman Bugaj. Hermetyzm w Polsce doby stanisławowskiej. „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki”. 2/2(4), s. 210–212, 1993. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN. ISSN 1509-0957. [dostęp 2025-08-28].
  3. ↑ Jan Pachoński: Drukarze, ksiȩgarze i bibliofile krakowscy 1750–1815. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1962, s. 89. OCLC 835757555. [dostęp 2025-08-30].
  4. 1 2 Adam Gieryk: CERL Thesaurus. [dostęp 2016-07-26].
  5. ↑ Prószyńska Z., 1975: Gieryk Adam. W: Maurin-Białostocka J. i in.: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, s. 330.
  6. ↑ Franciszek Scheidt: O Elektryczności Uważaney W Ciałach Ziemskich i Atmosferze / Przez Franciszka Scheidta [...]. Kraków: Drukarnia Szkoły Głównej Koronnej, 1786, s. 226.
  7. ↑ Prószyńska 1975, s. 330, 331.
  8. ↑ Włodzimierz Hubicki: Z dziejów chemii i alchemii. Warszawa: 1991, s. 305–306.
  9. ↑ Edward Rastawiecki: Słownik rytowników polskich tudzież obcych w Polsce osiadłych lub czasowo w niej pracujących. Poznań: Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie, 1886, s. 114. OCLC 721767826. [dostęp 2025-08-30].

Bibliografia

Linki zewnętrzne