Opiętek topolowiec

Opiętek topolowiec
	Agrilus pratensis
	(Ratzeburg, 1837)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	stawonogi
Gromada	owady
Rząd	chrząszcze
Podrząd	chrząszcze wielożerne
Nadrodzina	bogatki
Rodzina	bogatkowate
Podrodzina	Agrilinae
Plemię	opiętki
Podplemię	Agrilina
Rodzaj	Agrilus
Gatunek	opiętek topolowiec
Synonimy
	dla gatunku: Buprestis pratensis Ratzeburg, 1837; Agrilus robertii Chevrolat, 1838; Agrilus pseudocoeruleus Obenberger, 1930; ; dla A. p. djukini Agrilus robertii djukini Obenberger, 1935; Agrilus betuleti chankae Obenberger, 1935; ; dla A. p. praeclarus Agrilus robertii var. praeclarus Krogerus, 1925; Agrilus robertii praeclarus Krogerus, 1925; Agrilus robertii ab. fennicus Obenberger, 1936; Agrilus robertii fennicus Obenberger, 1936; ;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Opiętek topolowiec (Agrilus pratensis) – gatunek chrząszcza z rodziny bogatkowatych i podrodziny Agrilinae. Zamieszkuje palearktyczną Eurazję od Półwyspu Iberyjskiego po Kraj Nadmorski. Przechodzi rozwój w topolach. Cykl życiowy jest jednoroczny.

Taksonomia

Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1837 roku przez Juliusa Theodora Christiana Ratzeburga pod nazwą Buprestis pratensis. Miejscem typowym przypuszczalnie są Niemcy. W 1838 roku niezależnie opisany został przez Louisa A.A. Chevrolata pod nazwą Agrilus Robertii. Miejscem typowym w tym wypadku są okolice belgijskiego Liège. Synonimizacji tych dwóch nazw dokonał w 1857 roku Ernst Hellmuth von Kiesenwetter. Opisany w 1930 roku przez Jana Obenbergera na podstawie okazów znad irańskiego Sefid Rud Agrilus pseudocoeruleus zsynonimizowany został z omawianym taksonem w 1989 roku przez Anatolija Aleksiejewa i Marka Wolkowicza.

W obrębie tego gatunku wyróżnia się cztery podgatunki:

Agrilus pratensis djukini Obenberger, 1935
Agrilus pratensis meridionalis Cobos, 1986
Agrilus pratensis praeclarus Krogerus, 1925
Agrilus pratensis pratensis (Ratzeburg, 1837)

Pierwszy z wymienionych opisany został w 1935 roku przez Obenbergera pod dwiema nazwami, Agrilus robertii djukini i Agrilus betuleti chankae. W przypadku pierwszej miejscem typowym były Troickoje, a w przypadku drugiej Kamień-Rybołow; obie miejscowości położone nad jeziorem Chanka w Kraju Nadmorskim. Synonimizacji drugiej nazwy z pierwszą dokonał w 1994 roku Eduard Jendek.

Drugi z wymienionych podgatunków opisany został w 1986 roku przez Antonia Cobosa Sáncheza pod nazwą Agrilus (Anambus) pratensis meridionalis. Jako miejsce typowe wskazana została Balenyà w Katalonii.

Trzeci z wymienionych podgatunków opisany został po raz pierwszy w 1925 roku przez Rolfa Krogerusa jako odmiana pod nazwą Agrilus robertii var. praeclarus. Miejscem typowym jest tu fińskie Ylöjärvi. W 1936 roku Obenberger opisał ów takson niezależnie pod nazwą Agrilus robertii ab. fennicus. Status podgatunku z obecną kombinacją takson ten zyskał w 2002 roku za sprawą Eduarda Jendeka.

Morfologia

Chrząszcz o mocno wydłużonym ciele długości od 4 do 8 mm, z wierzchu wyraźnie dwukolorowym. Głowa i przedplecze są miedzianozłote, purpurowozłote lub purpurowe, pokrywy zaś czarne, zwykle z zielonawym, niebieskim lub granatowym połyskiem. Głowa ma duże, wystające poza jej obrys oczy, w widoku przednim sięgające dolnymi brzegami poniżej wysokości podstaw czułków. Policzki są węższe, w połowie tak szerokie jak oczy. Ciemię jest bardzo silnie wysklepione, urzeźbione podłużnymi bruzdami. Przedplecze w tylnej połowie ma parę wyraźnych, głębokich wcisków przy brzegach bocznych, a z jego tylnych kątów wybiegają rozszerzone ku przodowi żeberka (kile). Przedpiersie ma słabo rozwinięty płat przedni z co najwyżej lekko wklęśniętą przednią krawędzią. Odwłok ma rowek wzdłuż krawędzi ostatniego widocznego sternitu niezmodyfikowany, zaokrąglony.

Biologia i ekologia

Owad ten zasiedla lasy, zadrzewienia, parki, łozowiska i nasadzenia przydrożne. Preferuje nadrzeczne lasy nizinne i w Europie nie przekracza rzędnych 720 m n.p.m.

Cykl życiowy jest jednoroczny. Jaja składane są pojedynczo w szczelinach kory. Kambiofagiczne i ksylofagiczne larwy żerują pod korą gałęzi o grubości mniej więcej palca, drążąc w nich lekko pofalowane chodniki. Sporadycznie notowano je także w bocznych, płytko leżących korzeniach. Ich preferowaną rośliną żywicielską jest topola osika, ale żerują też na topoli czarnej, topoli białej i topoli kanadyjskiej. Przepoczwarczenie ma miejsce wiosną w komorze umieszczonej w wierzchniej warstwie bielu. Osobniki dorosłe obserwuje się od kwietnia do lipca ze szczytem pojawu w maju i czerwcu. Siadają na roślinach żywicielskich i w ich sąsiedztwie.

Rozprzestrzenienie i zagrożenie

Gatunek palearktyczny o eurosyberyjskim typie rozsiedlenia. Podgatunek nominatywny znany jest z Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Niemiec, Szwajcarii, Austrii, Włoch, Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Ukrainy, Mołdawii, Rumunii, Bułgarii, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry, Albanii, Macedonii Północnej, Grecji, europejskiej części Rosji, europejskiej i anatolijskiej części Turcji, Zakaukazia i Iranu. Podgatunek A. p. meridionalis jest endemitem Hiszpanii, A. p. praeclarus endemitem Finlandii, a A. p. djukini znany jest tylko z wschodniosyberyjskiej i dalekowschodniej części Rosji.

Na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej” umieszczony jest jako gatunek bliski zagrożenia wymarciem (NT).

Przypisy

1 2 3 4 Agrilus pratensis – Opiętek topolowiec. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2026-02-09].
↑ J.T.C. Ratzeburg: Die Forst-Insecten oder Abbildung und Beschreibung der in den Wäldern Preufsens und der Nachbarstaaten als schädlich oder nützlich bekannt gewordenen Insekten. In systematischer Folge und mit besonderer Rücksicht auf die Vertilgung der Schädlichen. Erster Theil. Die Käfer. Berlin: Nicolai Buchhandlung, Druckerei der Königlichen Akademie der Wissenschaften, 1837, s. 54–62. [dostęp 2023-08-13].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 E. Jendek. Nomenclatural and taxonomic notes on Agrilus cyanescens (Ratzeburg, 1837), A. pratensis (Ratzeburg, 1837) and A. convexicollis Redtenbacher, 1849 (Coleoptera: Buprestidae: Agrilinae). „Zootaxa”. 77 (1), s. 1–11, 2002. DOI: 10.11646/zootaxa.77.1.1.
↑ L.A.A. Chevrolat. Centurie de Buprestides. „Revue Entomologique”. 1837 (5), s. 41-110, 1838.
↑ A.V. Alexeev, M.G. Volkovitsh. Obzor zhukov-zlatok (Coleoptera, Buprestidae) Mongol'skoi narodnoi respubliki. „Nasekomye Mongolii”. 10, s. 301-368, 1989. Nauka.
↑ J. Obenberger. De regionis Palaearcticae generis Agrili speciebus novis (Col. Bupr.). O nových palaearktichkých druzích krasců z rodu Agrilus. „Acta Societatis Entomologicae Cechosloveniae”. 32, s. 161–171, 1935.
↑ E. Jendek. Studies in the East Palaearctic species of the genus Agrilus Dahl, 1823 (Coleoptera: Buprestidae) Part I. „Entomologické problémy”. 25 (1), s. 9–25, 1994.
↑ A. Cobos: Fauna Iberica de Coleopteros Buprestidae. Madrid: Consejo Superior de Invertigaciones Cientificas, 1986, s. 1–364.
↑ Rolf Krogerus. Zur Kenntnis der Agriliden Finnlands. „Meddelanden of Societas pro Fauna et Flora Fennica”. 49, s. 70-76, 1925.
↑ J.J. Obenberger J.J., Buprestidae 5, [w:] W.W. Junk, S.S. Schenkling (red.), Coleopterorum Catalogus, wyd. 152, t. 13, Gravenhage: Verlag fur Naturwissenschaften, 1936, s. 935–1246 .
1 2 3 4 5 6 7 Karl Wilhelm Harde: Familie Buprestidae (Prachtkäfer). W: Die Käfer Mitteleuropeas Band 6: Diversicornia. Heinz Freude, Karl Wilhelm Harde, Gustav Adolf Loshe (red.). Krefeld: Goecke & Evers Verlag, 1979, s. 204-220.
1 2 3 4 Roman Królik: Uproszczony klucz do oznaczania polskich gatunków z rodzaju Agrilus. [w:] Entomo.pl [on-line]. 2004. [dostęp 2026-02-09].
1 2 Jerzy M. Gutowski, Roman Królik, Jerzy Ługowoj, Krzysztof Sućko, Jon Sweeney. Nowe dane o występowaniu bogatkowatych (Coleoptera: Buprestidae) na terenie Puszczy Białowieskiej. „Leśne Prace Badawcze / Forest Research Papers”. 80 (2), s. 167-176, 2019. DOI: 10.2478/frp-2019-15. ISSN 2082-8926.
1 2 3 4 5 6 7 8 SvatoplukS. Bílý SvatoplukS., Summary of the bionomy of the Buprestid beetles of Central Europe (Coleoptera: Buprestidae), „Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae”, Supplementum 10, s. 17, ISSN 0231-8571 .
1 2 3 4 B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska: Katalog Fauny Polski. Część XXIII, zeszyt 10. Chrząszcze – Coleoptera. Buprestoidea, Elateroidea i Cantharoidea.. Warszawa: 1985.
1 2 Willem N. Ellis: Agrilus pratensis Ratzeburg, 1837. [w:] Plant Parasites of Europe. Leafminers, galls and fungi [on-line]. bladmineerders.nl, 2001-2023. [dostęp 2026-02-09].
↑ Buprestidae. W: R. Hejda, J. Farkač, K. Chobot: Červený seznam ohrožených druhů České republiky. Bezobratlí. List of threatened species in the Czech Republic. Invertebrates.. Praha: Příroda, 2017.

[insektarium-1] 1 2 3 4 Agrilus pratensis – Opiętek topolowiec. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2026-02-09].

[Ratzeburg-2] J.T.C. Ratzeburg: Die Forst-Insecten oder Abbildung und Beschreibung der in den Wäldern Preufsens und der Nachbarstaaten als schädlich oder nützlich bekannt gewordenen Insekten. In systematischer Folge und mit besonderer Rücksicht auf die Vertilgung der Schädlichen. Erster Theil. Die Käfer. Berlin: Nicolai Buchhandlung, Druckerei der Königlichen Akademie der Wissenschaften, 1837, s. 54–62. [dostęp 2023-08-13].

[Jendek-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 E. Jendek. Nomenclatural and taxonomic notes on Agrilus cyanescens (Ratzeburg, 1837), A. pratensis (Ratzeburg, 1837) and A. convexicollis Redtenbacher, 1849 (Coleoptera: Buprestidae: Agrilinae). „Zootaxa”. 77 (1), s. 1–11, 2002. DOI: 10.11646/zootaxa.77.1.1.

[Chevrolat-4] L.A.A. Chevrolat. Centurie de Buprestides. „Revue Entomologique”. 1837 (5), s. 41-110, 1838.

[av-5] A.V. Alexeev, M.G. Volkovitsh. Obzor zhukov-zlatok (Coleoptera, Buprestidae) Mongol'skoi narodnoi respubliki. „Nasekomye Mongolii”. 10, s. 301-368, 1989. Nauka.

[Obenberger35-6] J. Obenberger. De regionis Palaearcticae generis Agrili speciebus novis (Col. Bupr.). O nových palaearktichkých druzích krasců z rodu Agrilus. „Acta Societatis Entomologicae Cechosloveniae”. 32, s. 161–171, 1935.

[Jendek94-7] E. Jendek. Studies in the East Palaearctic species of the genus Agrilus Dahl, 1823 (Coleoptera: Buprestidae) Part I. „Entomologické problémy”. 25 (1), s. 9–25, 1994.

[Cobos-8] A. Cobos: Fauna Iberica de Coleopteros Buprestidae. Madrid: Consejo Superior de Invertigaciones Cientificas, 1986, s. 1–364.

[Krogerus-9] Rolf Krogerus. Zur Kenntnis der Agriliden Finnlands. „Meddelanden of Societas pro Fauna et Flora Fennica”. 49, s. 70-76, 1925.

[Obenberger36-10] J.J. Obenberger J.J., Buprestidae 5, [w:] W.W. Junk, S.S. Schenkling (red.), Coleopterorum Catalogus, wyd. 152, t. 13, Gravenhage: Verlag fur Naturwissenschaften, 1936, s. 935–1246 .

[fhl-11] 1 2 3 4 5 6 7 Karl Wilhelm Harde: Familie Buprestidae (Prachtkäfer). W: Die Käfer Mitteleuropeas Band 6: Diversicornia. Heinz Freude, Karl Wilhelm Harde, Gustav Adolf Loshe (red.). Krefeld: Goecke & Evers Verlag, 1979, s. 204-220.

[Królik-12] 1 2 3 4 Roman Królik: Uproszczony klucz do oznaczania polskich gatunków z rodzaju Agrilus. [w:] Entomo.pl [on-line]. 2004. [dostęp 2026-02-09].

[Gutowski-13] 1 2 Jerzy M. Gutowski, Roman Królik, Jerzy Ługowoj, Krzysztof Sućko, Jon Sweeney. Nowe dane o występowaniu bogatkowatych (Coleoptera: Buprestidae) na terenie Puszczy Białowieskiej. „Leśne Prace Badawcze / Forest Research Papers”. 80 (2), s. 167-176, 2019. DOI: 10.2478/frp-2019-15. ISSN 2082-8926.

[Bily-14] 1 2 3 4 5 6 7 8 SvatoplukS. Bílý SvatoplukS., Summary of the bionomy of the Buprestid beetles of Central Europe (Coleoptera: Buprestidae), „Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae”, Supplementum 10, s. 17, ISSN 0231-8571 .

[Burakowskietal-15] 1 2 3 4 B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska: Katalog Fauny Polski. Część XXIII, zeszyt 10. Chrząszcze – Coleoptera. Buprestoidea, Elateroidea i Cantharoidea.. Warszawa: 1985.

[Ellis-16] 1 2 Willem N. Ellis: Agrilus pratensis Ratzeburg, 1837. [w:] Plant Parasites of Europe. Leafminers, galls and fungi [on-line]. bladmineerders.nl, 2001-2023. [dostęp 2026-02-09].

[Farkacetal-17] Buprestidae. W: R. Hejda, J. Farkač, K. Chobot: Červený seznam ohrožených druhů České republiky. Bezobratlí. List of threatened species in the Czech Republic. Invertebrates.. Praha: Příroda, 2017.