

Aladyn (oryginalna pisownia علاء الدين Ala ad-Din – „wyniosły w wierze”) – bohater baśni Opowieść o Ala ad-Dinie i zaczarowanej lampie, należącej do Księgi tysiąca i jednej nocy, znanej m.in. z edycji Antoine’a Gallanda.
Opowieść o Aladynie jest rozbudowaną baśnią magiczną, łączącą elementy tajemniczości i humoru. Występują w niej czarnoksiężnicy, dżinny, niezwykłe skarby oraz magiczne przedmioty obdarzające swoich właścicieli nadprzyrodzoną mocą. Tytułowy Aladyn staje się właścicielem zaczarowanej lampy, zamieszkiwanej przez potężnego, spełniającego życzenia dżinna.
Akcja opowiadania toczy się w bliżej nieokreślonym mieście chińskiego cesarstwa, jednak opisane w Księdze realia wskazują, że w rzeczywistości jest to jakiś kraj muzułmański.
Główny bohater, Aladyn, jest młodym synem krawca, którym po śmierci ojca zajmowała się matka. Pewnego dnia odwiedził go nieznajomy cudzoziemiec z zachodniej Afryki, który podał się za brata zmarłego ojca. Choć ani Aladyn, ani jego matka nie wiedzieli nic o jego istnieniu, uwierzyli, że jest on stryjem Aladyna. W rzeczywistości nieznajomy był złym czarnoksiężnikiem, który pragnął wykorzystać Aladyna do swoich celów. Czarnoksiężnik dowiedział się o istnieniu magicznej lampy oliwnej. Odkrył też, że na całym świecie tylko jedna osoba – Aladyn – może ją zabrać z jaskini, w której jest ukryta. Planował zamordować Aladyna, gdy tylko otrzyma lampę.
Czarnoksiężnik podstępem zaprowadził Aladyna na skraj magicznej jaskini, wciąż udając jego stryja. Kazał mu wejść do środka i przynieść lampę oliwną. Na drogę dał mu magiczny pierścień – jako amulet do ochrony. Okazało się, że wewnątrz jaskini znajduje się ogród, gdzie zamiast owoców na drzewach rosną klejnoty. W środku ogrodu znajdowała się lampa. Kiedy Aladyn wracał z lampą, czarnoksiężnik chciał od razu ją dostać, nie zważając na to, że Aladyn nie mógł mu jej podać, gdyż miał zajęte ręce podczas wspinaczki na górę. Wówczas wściekły czarownik zepchnął Aladyna na dół. W tym samym czasie marmurowa płyta jaskini zapadła się. Czarownik, sądząc, że Aladyn nie żyje, a lampa i pierścień są stracone, wyjechał z miasta i powrócił do swojej ojczyzny w zachodniej Afryce.
Tymczasem Aladyn przeżył i siedział przerażony w ciemności, zrozumiawszy, że rzekomy stryj zostawił go zasypanego w podziemiu na pewną śmierć. Wtedy niechcący potarł pierścień otrzymany od czarnoksiężnika. Wtedy pojawił się dżinn, potężniejszy do tego, który wyszedł z pierścienia, i oświadczył, że jest sługą posiadacza lampy i czeka na jego rozkazy. Aladyn zażyczył sobie, by dżinn wyniósł go na powierzchnię. Kiedy wrócił do domu, opowiedział matce, co się stało. Parę dni później przypadkowo potarł lampę, którą przyniósł z jaskini. Wtedy pojawił się dżinn, podobny do tego, który wyszedł z pierścienia, i oświadczył, że jest sługą posiadacza lampy i czeka na jego rozkazy.
Dzięki lampie Aladyn, dotychczas ubogi, stał się człowiekiem zamożnym, gdyż wszystkie jego potrzeby spełniał dżinn. Wtedy zakochał się w pięknej córce władcy Chin (w Księdze nazywanego sułtanem), imieniem Badr al-Budur (arab. بدر البدور). Podjął starania o jej rękę, ofiarowując sułtanowi bogate i kosztowne dary, które stworzył dla niego dżinn z lampy. Dżinn zbudował też dla niego luksusowy pałac, dzięki czemu Aladyn wystąpił przed sułtanem jako człowiek zamożny. Księżniczka Badr al-Budur była w tym czasie zaręczona z synem wielkiego wezyra, jednak Aladynowi dzięki pomocy dżinna udało się zniechęcić syna wezyra do tego małżeństwa. Wkrótce odbył się wielki ślub, a Aladyn został oficjalnie mężem księżniczki i następcą tronu. Księżniczka bardzo pokochała męża, który spełniał każde jej życzenie. Aladyn zdobył również popularność wśród poddanych dzięki hojności wobec ubogich, którym rozdawał złoto i klejnoty.
Wieści o bogactwie i hojności następcy tronu szybko się rozniosły. Dotarły one do czarnoksiężnika, który zrozumiał, że Aladyn żyje i korzysta z magicznej lampy. Przyjechał więc z powrotem do Chin w przebraniu kupca. Kiedy Aladyn przebywał na polowaniu, czarnoksiężnik podszedł pod jego pałac i udawał, że wymienia stare lampy na nowe. Księżniczka Badr al-Budur, zaintrygowana dziwnym kupcem, oddała mu lampę Aladyna, nie wiedząc, że to właśnie jej mąż zawdzięcza swoją moc i bogactwo.
Wtedy czarnoksiężnik wywołał dżinna i zażądał, by przeniósł pałac wraz z księżniczką do jego ojczyzny w zachodniej Afryce. Pragnął poślubić Badr al-Budur, w której zakochał się, gdy tylko ją zobaczył. Kiedy Aladyn wrócił z polowania, został aresztowany z rozkazu sułtana, który obwiniał go o zaginięcie księżniczki. Chciał go skazać na śmierć, ale kochająca Aladyna ludność kraju wszczęła zamieszki w jego obronie. Wówczas Aladyn otrzymał 40 dni na odnalezienie księżniczki. Gdyby nie zdołał jej znaleźć w tym czasie, miał zostać ścięty. Aladyn ruszył na poszukiwania. Wtedy przypomniał sobie o magicznym pierścieniu. Wywołał więc drugiego dżinna i od niego dowiedział się, co się stało. Dżinn nie miał mocy, by sprowadzić pałac i księżniczkę z powrotem, ale przeniósł Aladyna do zachodniej Afryki. Aladyn odnalazł swój pałac i nocą wszedł niepostrzeżenie do środka. Odnalazł tam swoją żonę, która bardzo się ucieszyła, że mąż przybył jej na pomoc. Następnej nocy Aladyn ukrył się w pałacu, a księżniczka upiła czarnoksiężnika winem. Wtedy Aladyn wyszedł z ukrycia, zabił czarnoksiężnika i odzyskał lampę. Z pomocą dżinna z lampy Aladyn i księżniczka przenieśli pałac z powrotem do Chin. Sułtan był szczęśliwy, że odzyskał córkę, i przeprosił Aladyna za to, że chciał go skazać na śmierć. Aladyn i Badr al-Budur żyli długo i szczęśliwie.
Opowieść o Aladynie, należąca do najbardziej znanych baśni z Księgi tysiąca i jednej nocy w edycji Gallanda, zdobyła dużą popularność. Od połowy XIX wieku była wielokrotnie wznawiana i adaptowana, szczególnie przez wydawców literatury popularnej i dziecięcej.
Pierwsze znane polskie wydanie, zatytułowane Historia Aladyna, czyli lampa cudowna, ukazało się w Warszawie w 1861 roku nakładem Breslauera. Odnotowano jego wznowienia z lat 1873, 1877, 1883, 1885, 1888, 1891, 1894, 1898 i 1901. W 1888 roku ukazała się również przeróbka Chociszewskiego zatytułowana Czarodziejska lampa z afrykańskiej krainy Xa Xa. Powieść z 1001 nocy nader zabawna i pouczająca.
Na początku XX wieku baśń o Aladynie wydawała również Księgarnia Popularna. Jedną z jej polskich adaptacji zamieścił Bolesław Leśmian w zbiorze Klechdy sezamowe (1913). Według Katarzyny Indrzejczak przygody Aladyna, podobnie jak inne opowieści z Księgi tysiąca i jednej nocy, przeniknęły do polskiego folkloru.