Ali Baba

Ali Baba, schowany za drzewem, podgląda rozbójników

Ali Baba (arab. ‏علي بابا‎) – bohater jednej z najsłynniejszych baśni ze zbioru Księga tysiąca i jednej nocy, znanej jako Ali Baba i czterdziestu rozbójników lub Opowieść o Ali Babie, czterdziestu rozbójnikach i niewolnicy Mardżanie. Baśń znalazła się w edycji zbioru opracowanej przez Antoine’a Gallanda.

Ali Baba jest ubogim drwalem perskim (arabskim według innych źródeł), który przypadkowo poznaje magiczną formułę „Sezamie, otwórz się!”, otwierającą wejście do groty, w której czterdziestu rozbójników przechowuje zrabowane skarby. Dzięki odkryciu kryjówki zdobywa bogactwo, jednak staje się celem zemsty rozbójników. Ważną rolę w opowieści odgrywa niewolnica Mardżana (w niektórych wersjach żona Ali Baby), która udaremnia kolejne zamachy na jego życie.

Ali Baba i czterdziestu rozbójników według Księgi tysiąca i jednej nocy

Rozbójnicy z baśni

Ali Baba wraz z ojcem i bratem Kasimem mieszkał w jednym z miast perskiej prowincji Chorasan. Po śmierci ojca bracia podzielili się majątkiem i rozpoczęli życie osobno. Kasim ożenił się z bogatą kobietą i zajął się handlem. Szybko zdobył znaczny majątek. Tymczasem Ali Baba, który poślubił kobietę ubogą, szybko znalazł się w nędzy. By się utrzymać, podjął pracę drwala.

Pewnego dnia, kiedy przebywał w górach, zbierając drewno na sprzedaż, ujrzał gromadę zbrojnych pędzących na koniach. Przerażony schronił się na drzewie, rozpoznał bowiem, że byli to rozbójnicy. Szybko policzył, że było ich czterdziestu, nie licząc herszta. Zbójnicy go nie dostrzegli. Ich herszt podszedł do skalnej ściany i zawołał: „Sezamie, otwórz się!”. Wtedy ukryta w skale furtka otworzyła się przed nim. Wszyscy zbójcy weszli do środka, wnosząc torby, w których mieli zrabowane kosztowności. Po pewnym czasie wyszli z pustymi już torbami i odjechali.

Kasim, brat Ali Baby – ilustracja Maxfielda Parrisha (1909)

Zaintrygowany Ali Baba postanowił sam spróbować działania magicznej furtki. Podszedł do niej i zawołał tak jak wcześniej herszt. Wrota otworzyły się przed nim i Ali Baba wszedł do środka. Okazało się, że znajdowały się tam nieprzebrane skarby, które wiele pokoleń zbójców gromadziło w tej jaskini. Ali Baba postanowił zabrać część skarbów, które, jak mniemał, pochodziły z kradzieży, więc nie były własnością zbójników, a ich właściciele zostali zamordowani. Liczył na to, że przy takich skarbach zbóje i tak nie zauważą braku czegokolwiek. Tego dnia wrócił do domu obładowany złotem i kosztownościami.

Choć zarówno Ali Baba, jak i jego żona starali się trzymać sprawę w tajemnicy, to poprawa jego sytuacji majątkowej nie uszła uwagi Kasima i jego żony. Naciskany przez Kasima, Ali Baba ujawnił, skąd ma te bogactwa. Wówczas Kasim sam udał się we wskazane przez Ali Babę miejsce, by również zaczerpnąć ze skarbów Sezamu. Wypowiedział zaklęcie „Sezamie, otwórz się!” i wszedł do środka. Kiedy jednak, obładowawszy się kosztownościami, chciał wyjść, okazało się, że zapomniał hasła otwierającego drzwi. Pozostał więc uwięziony do czasu przybycia zbójców, którzy, zobaczywszy intruza, bezzwłocznie go zabili. Jego porąbane na cztery części ciało zostawili w Sezamie, ku przestrodze dla innych włamywaczy.

Morgiana

Tymczasem Ali Baba, dowiedziawszy się o zaginięciu brata, pełen złych przeczuć udał się do kryjówki zbójców. Ujrzał tam poćwiartowane zwłoki brata. Zabrał wszystkie części ciała, by urządzić bratu pogrzeb. Opowiedział żonie Kasima o tym, co się stało. Wkrótce potem pojął ją za drugą żonę. W ten sposób odziedziczył majątek brata – w tym słynną z urody i mądrości etiopską niewolnicę Mardżanę.

Mardżana znalazła krawca imieniem Baba Mustafa, który zszył ciało Kasima przed pogrzebem, tak by przed sąsiadami zachować pozory, że Kasim zmarł śmiercią naturalną. Domownicy chcieli, by pogłoski o jego śmierci nie rozeszły się po mieście i nie dotarły do zbójników, którzy mogli dopaść także Ali Babę. Tymczasem zbójcy, zobaczywszy, że ciało Kasima zniknęło, zrozumieli, że jest jeszcze przynajmniej jedna osoba znająca hasło do ich skarbca. Postanowili odszukać ją i zabić. Wyznaczyli jednego zbójcę, który w przebraniu kupca miał się udać do miasta i przeprowadzić śledztwo. Zbójca przypadkiem odnalazł krawca, który przechwalał się swoimi zdolnościami, podając jako przykład, że zszył kiedyś ludzkie zwłoki. Baba Mustafa za pieniądze zgodził się zaprowadzić zbójcę do domu, w którym dokonał tej operacji.

Zbójca domyślił się, że zszyty zmarły to Kasim, a właściciele domu to jego wspólnicy, którzy okradli rozbójników. Zaznaczył kredą drzwi domu Ali Baby i powrócił do bandy. Kiedy jednak bandyci weszli do miasta, okazało się, że nie mogą znaleźć domu. Niewolnica Mardżana, zobaczywszy znak kredą na drzwiach i tknięta złym przeczuciem, porobiła takie same znaki na wszystkich domach na ulicy, tak że zbójca zwiadowca nie był w stanie rozpoznać właściwego domu. Zbójcy opuścili więc miasto, a poza miastem zabili nieudolnego zwiadowcę. Potem wysłali drugiego, który także powtórzył błąd poprzednika i został przez bandę zabity.

Wreszcie do krawca udał się sam herszt, który nie zrobił żadnych znaków na drzwiach, tylko policzył drzwi od rogu ulicy do domu wskazanego przez krawca. W ten sposób bandyci dowiedzieli się, gdzie mieszka Ali Baba. Postanowili zamordować go wraz ze wszystkimi domownikami. Zamierzali dokonać tego podstępem. Kupili dwadzieścia mułów i bukłaki na oliwę. Herszt przebrał się za handlarza oliwą, a zbójnicy ukryli się w bukłakach, które załadowano na muły. Jedynie na ostatnim mule, w dwóch bukłakach, była naprawdę oliwa, gdyż zbójców było już tylko trzydziestu ośmiu.

Herszt, prowadząc muły, udał się do domu Ali Baby i poprosił o gościnę, cały czas udając handlarza. Ali Baba zgodził się go przenocować. Słudzy znieśli bukłaki i ustawili na dziedzińcu domu. Zgodnie z planem herszt miał dać znak – rzucając kamień przez okno na dziedziniec – co oznaczało, że zbójcy mają opuścić bukłaki i rozpocząć rzeź. Jednak niewolnica Mardżana przypadkowo usłyszała głos dochodzący z jednego z bukłaków. Szybko domyśliła się, że rzekomy handlarz jest bandytą, który wraz ze wspólnikami ukrytymi w bukłakach chce napaść na ich dom. Nie mówiąc nic nikomu, wróciła do kuchni i zagotowała oliwę. Potem wlała ją wrzącą do każdego z bukłaków, zabijając ukrytych w nich zbójców. Tymczasem herszt, zgodnie z planem, rzucił kamień ze swojej sypialni. Był zdumiony, gdy okazało się, że jego banda nie reaguje na hasło. Zszedł na dół i ujrzał, jaki los spotkał jego kompanów. Przerażony uciekł w popłochu z domu Ali Baby. Następnego dnia Mardżana opowiedziała zdumionemu Ali Babie i jego żonom o wydarzeniach ubiegłej nocy. Pokazała też ciała zbójców. Ali Baba był pełen podziwu dla odwagi i pomysłowości Mardżany.

Tymczasem herszt zbójców, który ochłonął już z przerażenia, postanowił pomścić śmierć kompanów. Przybył ponownie do miasta, udając kupca tkanin. Wynajął dom i kram w mieście i zaczął handlować tkaninami. Ponieważ jego towar pochodził z rabunku, mógł go sprzedawać tanio. Szybko stało się o nim głośno. Herszt zbójców umiał udawać życzliwego i przyjacielskiego. Szybko zdobył przyjaźń syna Ali Baby – Machmeta, który nie zdawał sobie sprawy, że jego nowy przyjaciel jest zbójcą pragnącym zguby jego rodziny. Pewnego dnia Machmet zaprosił „przyjaciela” na kolację do swojego rodzinnego domu. Ali Baba i rodzina przyjęli zbójnika gościnnie, gdyż nie rozpoznali w nim byłego handlarza oliwą, bowiem herszt zmienił wygląd. Zbójca liczył na to, że kiedy gospodarze się upiją, będzie mógł ich zamordować. Jednak herszta zbójców rozpoznała znowu Mardżana, usługująca przy stole. Szybko opuściła salę i wróciła tam po chwili ubrana w strój tancerki. Jej przybycie jako tancerki wywołało owację. Mardżana zaczęła tańczyć. W tańcu zbliżyła się do zbójcy i wtedy nieoczekiwanie wyjęła kindżał i przebiła mu serce.

Wyjaśniła potem Ali Babie i synowi, że ów rzekomy kupiec to były handlarz oliwą, który już raz ich odwiedził, a w rzeczywistości zbójca czyhający na ich życie. Ali Baba był wdzięczny niewolnicy za uratowanie życia i obdarzył ją wolnością. Oprócz tego zaproponował jej małżeństwo z Machmetem, który, jak się okazało, już dawno się w niej kochał. Wkrótce oboje pobrali się. Kiedy Ali Baba i jego rodzina upewnili się, że wszyscy zbójcy nie żyją, mogli bez przeszkód korzystać ze skarbów Sezamu.

Rozpowszechnianie w Polsce

W drugiej połowie XIX wieku baśń o Ali Babie weszła do ludowego obiegu jarmarcznego. Najstarsze zachowane polskie wydanie, zatytułowane Historia Ali Baby, czyli czterdziestu rozbójników, ukazało się w 1861 roku w Warszawie nakładem Breslauera. Zarejestrowano jego wznowienia z lat 1884, 1888, 1894 i 1899.

Baśń była wielokrotnie adaptowana dla dzieci. Wśród jej polskich opracowań znalazły się wersje przygotowane przez Bolesława Leśmiana (Ali Baba i czterdziestu rozbójników w zbiorze Klechdy sezamowe z 1913 roku) oraz Artura Oppmana. Ukazywały się także znacznie uproszczone wersje opowieści, publikowane w tanich seriach książek dla dzieci przez Księgarnię Popularną.

O popularności baśni w Polsce świadczy również jej przeniknięcie do polskiego folkloru. Opowieść była przystosowywana do rodzimych realiów, a w systematyce wątków baśniowych Juliana Krzyżanowskiego odnotowano ponad 30 jej wariantów. Dzięki rozpowszechnieniu baśni arabski Sezam stał się w polszczyźnie obiegowym symbolem tajemniczych skarbów.

Adaptacje filmowe

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Baśnie z 1001 nocy. Nasza Księgarnia, 1989.
  2. Katarzyna Indrzejczak, Ali Baba, [w:] Tadeusz Żabski (red.), Słownik literatury popularnej, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1997, ISBN 83-7091-039-4.
    1. ↑ s. 12
    2. ↑ s. 12–13
    3. ↑ s. 13