Alokazja

Alokazja

Alocasia micholitziana
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	żabieńcowce
Rodzina	obrazkowate
Podrodzina	Aroideae
Rodzaj	alokazja
Nazwa systematyczna
Alocasia (Schott) G. Don Sweet's Hort. Brit., ed. 3.: 631 (1839)
Typ nomenklatoryczny
Alocasia cucullata (Lour.) G.Don
Synonimy
Ensolenanthe Schott Schizocasia Schott Xenophya Schott Panzhuyuia Z.Y.Zhu
Zasięg
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Alokazja, zakleśń (Alocasia (Schott) G. Don) – rodzaj roślin z rodziny obrazkowatych, liczący 91 gatunków, pochodzących z obszaru od Himalajów i Indii, przez tropikalne i subtropikalne regiony Azji, do Japonii, Melanezji, wysp zachodniego Pacyfiku i wschodniej Australii. Niektóre gatunki są endemitami.

Morfologia

Pokrój

Drobne i średnie (np. A. acuminata o wysokości do 75 cm) do gigantycznych i drzewiastych (np. A. macrorrhizos o wysokości do 4 m, A. robusta – do 10 m), wiecznie zielone (rzadko przechodzące okres spoczynku), rośliny zielne z przezroczystym lub mlecznym sokiem.

Łodyga

Gruba, często podziemna i kłączowata, niekiedy zredukowana do bulwy pędowej (np. A. hypoleuca) lub tworząca stolony (np. A. hypnosa). U niektórych gatunków łodyga nadziemna, zwykle wzniesiona, rzadziej wydłużona i płożąca.

Liście

Ze szczytu łodygi wyrasta korona kilku liści właściwych (rzadziej pojedynczy liść), niekiedy z katafilem u nasady. Ogonki liściowe gładkie (rzadziej szorstkie lub gruczołowe), o długości od 15 cm (A. acuminata) do 130 cm (A. macrorrhizos), tworzące relatywnie długą pochwę liściową. Blaszki liściowe niektórych gatunków odosiowo pokryte włoskami. Liście młodociane tarczowate, dojrzałe strzałkowate, rzadziej oszczepowate do sercowatych, niekiedy bardzo ostro wcięte, tarczowate jedynie u niektórych gatunków, o wymiarach od 15–60×8–20 cm (A. acuminata) do 120×50 cm (A. macrorrhizos), jasnozielone do zielono-miedzianych doosiowo i purpurowofioletowych odosiowo (np. A. cuprea). Całobrzegie, rzadziej falisto wcięte do pierzastosiecznych. Użyłkowanie pierwszorzędowe dobrze wykształcone, z gruczołami woskowymi, pierzaste, tworzące zbiorczą żyłkę marginalną. Użyłkowanie drugo- i trzeciorzędowe odchodzące od żyłek pierwszorzędowych pod szerokim kątem, następnie ostro wygięte w kierunku marginesu blaszki, niekiedy tworzące dodatkowe żyłki zbiorcze. Nerwacja dalszego rzędu siatkowata.

Kwiaty

Rośliny jednopienne, tworzące wierzchotkowo od dwóch do wielu kwiatostanów typu kolbiastego pseudancjum. Szypułka zwykle krótsza od ogonka liściowego, wzniesiona, niekiedy zginająca się do ziemi w czasie dojrzewania owoców. Pochwa kwiatostanu zwężona, w dolnej, krótszej części rurkowato zwinięta, w kształcie jajowatym lub wydłużonym, w górnej części podłużna, niekiedy łódkokształtna, wzniesiona w czasie kwitnienia, następnie odginająca się i odpadająca, o długości od 7 cm (A. acuminata) do 60 cm (A. hypoleuca), zielona (np. A. acuminata), zielonkawo-żółta (np. A. macrorrhizos) lub różowo-purpurowa (np. A. hypnosa). Kolba kwiatostanu siedząca, rzadziej osadzona na krótkim trzonku, zazwyczaj krótsza od pochwy. Odcinek kolby pokryty kwiatami żeńskimi krótki, konoidalno-cylindryczny, w dolnej części niekiedy przyrośnięty do pochwy, oddzielony od położonego wyżej cylindrycznego fragmentu pokrytego kwiatami męskimi wąskim paskiem prątniczek. Wyrostek kolby konoidalny do cylindrycznego. Kwiaty męskie 3-12-36-krotne, z główkami pręcików zrośniętymi w odwrotnie piramidalne, niemal sześciokątne, ścięte synandrium. Pylniki podłużne do równowąskich, poprzeczne, otwierające się przez szczytowy otworek. Prątniczki płytkie, odwrotnie piramidalne, ścięte. Kwiaty żeńskie z jajowatymi lub podłużnymi, jednokomorowymi (lub szczytowo 3-4-komorowymi) zalążniami, zawierającymi od 6 do 10 ortotropowych, hemiortotropowych, hemianatropowych lub anatropowych zalążków. Łożysko bazalne. Szyjki słupka krótkie. Znamiona słupka spłaszczono-główkowate, 3-4-listkowe.

Owoce

Pochwa owocostanu eliptyczna, pękająca wzdłuż po dojrzeniu. Owocami są niemal kuliste, eliptyczne lub odwrotnie stożkowate, czerwone do zielonkawo-czarnych jagody o średnicy około 1 cm, zawierające od 1 do 5 nasion. Nasiona niemal kuliste do eliptycznych, o grubej, gładkiej lub chropowatej łupinie. Zarodek szeroko-konoidowy, krótki i walcowaty lub wydłużony. Bielmo obfite.

Gatunki podobne

Przedstawiciele rodzaju kolokazja. Różnice obejmują:

• liczbę i położenie zalążków (u alokazji kilka zalążków położonych bazalnie, u kolokazji wiele położonych parietalnie),
• aromat jagód (u alokazji bezzapachowe, u kolokazji pachnące),
• zwierzęcosiewność (u alokazji przez ptaki, u kolokazji przez ssaki),
• budowę wierzchotki kwiatostanów złożonych.

Biologia i ekologia

Rozwój

Wieloletnie chamefity, rzadziej hemikryptofity, nanofanerofity lub geofity ryzomowe.

Siedlisko

Pierwotne i wtórne lasy deszczowe oraz otwarte bagna, na terenach nizinnych, rzadziej nisko- i średniogórskich. Większość gatunków zasiedla miejsca zawsze wilgotne, jedynie niektóre tolerują siedliska o okresowych suszach. W większości przypadków są to rośliny naziemne, rzadziej litofityczne lub reofityczne. Dwa gatunki (A. macrorrhizos i A. cucullata) spotykane są jedynie w pobliżu siedzib ludzkich, dlatego uważa się je za apofity i starożytne kultygeny.

Systematyka

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG V z 2026)

Należy do plemienia Colocasieae, nadplemienia Arodae, podrodziny Aroideae, rodziny obrazkowatych, rzędu żabieńcowców w kladzie jednoliściennych. Przez niektórych badaczy wyodrębniony do osobnego plemienia Alocasieae

Pozycja rodzaju według systemu Reveala z roku 2007 (2010)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal), podgromada Magnoliophytina (Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasa Magnoliopsida (Brongn.), podklasa żabieńcowe (Alismatidae Takht.), nadrząd obrazkopodobne (Aranae Thorne ex Reveal), rząd obrazkowce (Arales Juss. ex Bercht. & J. Presl), rodzina obrazkowate (Araceae Juss.).

Pozycja rodzaju według Crescent Bloom (system Reveala z lat 1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina (Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa obrazkowe (Aridae Takht.), nadrząd obrazkopodobne (Aranae Thorne ex Reveal), rząd obrazkowce (Arales Dumort.), rodzina obrazkowate (Araceae Juss.), podplemię Alocasiinae Schott.

Gatunki

Niektóre kultywary

• Alocasia 'Amazonica' – alokazja amazońska

Nazewnictwo

Etymologia nazwy naukowej

Nazwa naukowa została utworzona przez dodanie pochodzącego z języka greckiego przedrostka a- (bez-) do nazwy rodzaju Colocasia.

Nazwy zwyczajowe

W języku polskim alokazja rzadko określana jest nazwą zwyczajową zakleśń. W języku angielskim rodzaj ten określany jest jako elephant ear (ucho słonia), a w niemieckim jako Pfeilblätter ("strzałoliście").

Zagrożenie i ochrona

Trzy gatunki z rodzaju alokazja zostały ujęte w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych.

Alocasia atropurpurea

Kategoria: CR (krytycznie zagrożony) B1ab(ii,iii,v) wersja 3.1
Rok oceny: 2008
Dynamika populacji: malejąca
Główne zagrożenie: Ograniczenie siedlisk w wyniku budowy autostrady krajowej i umożliwienia ludziom dostępu do nich. Gatunek znany jest jedynie z lokalizacji na górze Polis między Ifugao i Bontoc na wyspie Luzon.

alokazja Sandera

Kategoria: CR (krytycznie zagrożony) B1ab(ii,iii,v) wersja 3.1
Rok oceny: 2008
Dynamika populacji: malejąca
Główne zagrożenie: Ograniczenie siedlisk w wyniku ekspansji rolnictwa na górze Malindang Range i wzrost aktywności turystycznej w Bukidnon. Gatunek znany z dwóch lokalizacji, Bukidnon i Misamis Occidental, na wyspie Mindanao.

Alocasia sinuata

Kategoria: CR (krytycznie zagrożony) B1ab(ii,iii,v) wersja 3.1
Rok oceny: 2008
Dynamika populacji: malejąca
Główne zagrożenie: Ograniczenie siedlisk w wyniku ekspansji hoteli. Gatunek znany jest jedynie z położonych niedaleko plaż lasów wapiennych na wyspie Samar.

Zastosowanie

Rośliny jadalne

Liście i łodygi alokazji olbrzymiej używane są po ugotowaniu jako jarzyna.

Rośliny ozdobne

Z uwagi na bardzo atrakcyjne ulistnienie alokazje stosowane są jako rośliny ogrodowe (w krajach o klimacie tropikalnym) i pokojowe. Są one również szeroko rozpowszechnione w ogrodach botanicznych. Alokazje należą do bardzo trudnych w uprawie, warunkiem sukcesu jest zapewnienie im warunków jak najbardziej zbliżonych do naturalnych siedlisk.

Uprawa

Wymagania

Podłoże powinno być żyzne, lekko kwaśne, przepuszczalne. Najlepsza będzie próchnicza ziemia zmieszana z gruboziarnistym piaskiem i obornikiem. Konieczny jest drenaż na dnie doniczki. Wymagają dużej wilgotności powietrza. Doniczkę należy ustawić na podłożu z kamieni stale spryskiwanych wodą lub stale wilgotnym torfem. Ziemia w doniczce nie może przeschnąć, ale nie wolno też jej zalać wodą. Światło powinno być silne, ale rozproszone. Roślinę najlepiej ustawić przy dużym oknie balkonowym, na parapecie źle rośnie. Temperatura powietrza nie może być niższa niż 16 °C, najlepiej zaś rośnie w temperaturze 23–28 °C, zimą lepiej czuje się w temperaturze niższej: 18–20 °C. W wyniku przechłodzenia po ok. 2–3 tygodniach pojawiają się na liściach plamy i liście obumierają.

Zabiegi uprawowe

Roślinę należy systematycznie spryskiwać wodą. W lecie dobrze jest wynieść roślinę na balkon, gdzie będzie miała więcej światła, ale należy ją ustawić w miejscu zasłoniętych od bezpośredniego słońca i osłoniętym od wiatrów. Dobrze czuje się nad oczkiem wodnym. Nawozi się od wiosny do jesieni, najlepiej roztworem gnojowicy. Przesadza cię corocznie na wiosnę. Doniczka powinna być duża.

Rozmnażanie

Po kilku latach roślina staje się nieładna, gdyż traci dolne liście. W związku z tym należy ją odnawiać. Najłatwiej zrobić to odcinając ostrym nożem odrosty korzeniowe powstające w nasadach zgrubiałych pędów. Ranę po cięciu zasypuje się sproszkowanym węglem drzewnym, sadzonkę zaś ukorzenia pod folią w temperaturze 25–28 °C.

Przypisy

Bibliografia

• Peter C. Boyce. A review of Alocasia (Araceae: Colocasieae) for Thailand including a novel species and new species records from South-West Thailand. „Thai For. Bull. (Bot.)”. 36, s. 1–17, 2008. (ang.). 
• M.P. Medecilo, G.C. Yao i D.A. Madulid. A new species of Alocasia (Araceae : Colocasieae) from Panay Island, Philippines. „J. Bot. Res. Inst. Texas”. 1 (2), s. 815 – 818, 2007. (ang.). 
• Jiří Haager: Mieszkanie w kwiatach: moje hobby. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1992. ISBN 83-7066-343-5. (pol.).
• Jarosław Rak: Pielęgnowanie roślin pokojowych. Cz. II. Edward Kawecki (zdjęcia). Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 1998. ISBN 83-7073-089-2. (pol.).
• Świat kwiatów. Alokazja. [dostęp 2009-03-11]. (pol.).