Amator – osoba, która zajmuje się jakąś dziedziną (np. sztuką, sportem, kolekcjonerstwem) dla przyjemności, poza działalnością zarobkową. Termin przeciwstawia się często takim określeniom jak „zawodowiec” i „profesjonalista”, choć w badaniach socjologicznych i medioznawczych podkreśla się, że granica między amatorstwem a profesjonalizmem jest płynna i zależy m.in. od motywacji, statusu ekonomicznego oraz formy uczestnictwa w kulturze.
W języku polskim wyraz ma także inne znaczenia także ktoś, kto coś bardzo lubi (np. „amator kawy”).) W słownikach współczesnej polszczyzny wyraz ten ma również znaczenie osoby wykonującej coś bez fachowego przygotowania oraz osoby chętnej do nabycia czegoś („amator tanich okazji”
Etymologia
Wyraz amator jest internacjonalizmem wywodzącym się z łacińskiegoamātor, -ōris (‘kochający, miłośnik’), utworzonego od czasownikaamāre (‘kochać’). Do języków nowożytnych (m.in. franc. amateur, ang. amateur) trafił w znaczeniu ‘miłośnik, entuzjasta’, a następnie – zwłaszcza w XIX i XX wieku – zaczął być także używany w znaczeniu przeciwstawnym wobec „zawodowca”. Do polszczyzny termin ten został przejęty w tej samej rodzinie znaczeń (osoba działająca z upodobania), a w połączeniach takich jak „teatr amatorski” czy „sport amatorski” utrwalił się na oznaczenie aktywności niezwiązanej bezpośrednio z wynagrodzeniem finansowym.
Słowniki współczesnej polszczyzny wyróżniają kilka znaczeń pochodnych rzeczownikaamator:
Osoba zajmująca się jakąś działalnością dla przyjemności, a nie zawodowo, np. amator fotografii, zawody dla biegaczy amatorów. W tym znaczeniu wyraz jest neutralny stylistycznie i odnosi się do motywacji (działanie „z zamiłowania”) oraz braku związku z wynagrodzeniem (działanie „nie dla pieniędzy”).
Osoba działająca bez fachowego przygotowania, niefachowiec – użycie potoczne, często z odcieniem pejoratywnym (np. „to robota amatorów”). To znaczenie łączy się z oceną jakości (nieporadność, brak kompetencji), nie zaś z samym faktem braku dyplomu czy formalnych uprawnień.
Osoba, która coś bardzo lubi – w połączeniach typu amator kawy, amator mocnych wrażeń, amator kryminałów. Funkcja słowa jest tu zbliżona do rzeczownika „miłośnik”.
W polszczyźnie potocznej przymiotnikamatorski może mieć zarówno znaczenie neutralne i opozycyjne do słowa „profejsonalny” (teatr amatorski, liga amatorska), jak i oceniające (amatorskie wykonanie w znaczeniu „nieudolne”). Na takie rozwarstwienie znaczeń zwraca uwagę lingwistyka kulturowa i współczesne poradnictwo językowe, opisujące, jak to samo słowo może funkcjonować jednocześnie jako pochwała zaangażowania i jako lekceważąca etykieta braku profesjonalizmu.
W tradycji socjologicznej i kulturoznawczej przeciwstawienie amator – profesjonalista wiąże się z pojęciami gustu, klasy społecznej oraz dostępu do instytucjonalnych form kapitału kulturowego (wykształcenie, certyfikaty, afiliacje). Pierre Bourdieu wskazywał, że uprawianie sztuki „amatorsko” (np. gra na instrumencie, kolekcjonowanie sztuki) bywa zarówno strategią odróżniania się klasowego, jak i przejawem „miłośniczego” uczestnictwa w kulturze, które niekoniecznie jest gorsze jakościowo od praktyk zawodowych. Badania nad ruchem teatrów amatorskich w Polsce pokazują, że kryterium „amatorskości” nie musi wiązać się z brakiem kompetencji, lecz przede wszystkim z innym typem motywacji (działanie „z miłości do teatru”) oraz innym statusem ekonomicznym i prawnym (brak stałego zatrudnienia w instytucjach kultury). Zwraca się też uwagę, że wielu animatorów kultury i pedagogów teatru łączy doświadczenie amatorskie z profesjonalnym wykształceniem, co podważa proste rozróżnienie „amator – zawodowiec”. W literaturze opisującej przemiany współczesnego kapitalizmu i gospodarki cyfrowej pojawia się pojęcie pro-am (professional–amateur) – entuzjasty, który osiąga poziom kompetencji porównywalny z zawodowcem, ale działa poza tradycyjnym rynkiem pracy lub na jego marginesie. Z kolei koncepcja prosumenta (producenta–konsumenta) opisuje sytuację, w której amatorzy wytwarzają i rozpowszechniają treści medialne, współtworząc tym samym obieg gospodarczy i kulturowy.
