Anastenaria (gr.αναστενάρια, anastenária; bułg.нестинарство, nestinarstwo) – zespół rytualnych praktyk religijnych polegających m.in. na chodzeniu po rozżarzonych węglach, występujących w wybranych regionach północnej Grecji oraz południowo-wschodniej Bułgarii. Obrzędy te są związane z lokalnymi wspólnotami i kultem świętych Konstantyna i Heleny oraz stanowią element tradycyjnej religijności ludowej Bałkanów.
Zjawisko po raz pierwszy zostało udokumentowane w 1862 roku. W literaturze przedmiotu istnieją różne interpretacje dotyczące pochodzenia anastenariów. Część badaczy, zwłaszcza w starszych opracowaniach, wskazywała na możliwe związki anastenariów z praktykami religijnymi starożytności, w szczególności z kultami dionizyjskimi. Inni autorzy podkreślają natomiast brak jednoznacznych dowodów na ciągłość między obrzędami antycznymi a współczesnymi praktykami anastenariów, wskazując na ich zakorzenienie w chrześcijańskiej religijności ludowej oraz kontekście historycznym regionu Bałkanów. Współczesne badania antropologiczne traktują anastenaria jako złożone zjawisko kulturowe, którego geneza pozostaje przedmiotem dyskusji.
Obrzędy
Taniec na żarze
Anastenaria są praktykowane przez niewielkie wspólnoty, których członkowie pełnią określone role rytualne. Doroczny cykl obrzędowy anastenariów kulminuje podczas święta świętych Konstantyna i Heleny, obchodzonego w maju, choć w niektórych miejscowościach elementy rytuału pojawiają się także przy okazji innych świąt patronalnych – w dniu św. Jana (24 czerwca), dniu św. Małgorzaty (17 lipca), dniu Eliasza (20 lipca) czy w dniu św. Pantaleona (27 lipca).
W obchodach uczestniczy cała społeczność wsi, natomiast w samej części obrzędowej anastenariów biorą udział wyłącznie wyznaczeni uczestnicy (nestinarze/anastenarzy). Centralnym momentem anastenariów jest taniec na żarze, wykonywany boso, często z ikonami świętych. Obrzędom anastenariów towarzyszą procesje, muzyka ludowa (bębny i dudy), tańce w kręgu oraz uczty (kurban). Ceremonialną rolę odgrywają również studnie – jedna poświęcona Świętemu Konstantynowi i druga poświęcona Świętej Helenie. Studnia Świętej Heleny była zamknięta przez cały rok i otwierana dwa razy – tuż przed obchodami, by ją wyczyścić, i na same obchody,
Organizacja
Uczestnictwo w anastenariach bywało tradycyjnie przekazywane w ramach rodzin. Funkcja głównego nestinarza miała charakter dziedziczny i wiązała się z opieką nad ikonami oraz przewodzeniem obrzędom anastenariów. W etnograficznych opisach anastenariów podkreśla się, że uczestnicy rytuałów wchodzą w stan religijnej ekstazy, interpretowany jako szczególna forma doświadczenia religijnego, umożliwiająca m.in. udzielanie porad czy składanie przepowiedni.
Szczególną rolę w anastenariach odgrywa konak (określany też jako stolnina) – wydzielone, uznawane za święte pomieszczenie, zwykle znajdujące się w domu przywódcy wspólnoty (archianastenaris). Pełni on funkcję domowej kaplicy, w której przechowywane są ikony świętych Konstantyna i Heleny oraz innych świętych czczonych lokalnie. W konaku znajdują się również przedmioty rytualne, m.in. specjalny bęben wyznaczający rytm tańca, który w tradycji ludowej uznawany jest za przedmiot o szczególnym znaczeniu symbolicznym.
Stosunek Kościoła prawosławnego
Anastenaria wielokrotnie spotykały się z krytyką ze strony hierarchii Kościoła prawosławnego, który postrzegał niektóre elementy anastenariów jako niezgodne z oficjalną praktyką liturgiczną. W przeszłości prowadziło to do konfliktów, obejmujących m.in. próby ograniczania anastenariów czy konfiskaty przedmiotów kultowych. W drugiej połowie XX wieku stanowisko Kościoła uległo częściowemu złagodzeniu.
