Anunnaki

Anun(n)a, Anun(n)aki (sum. Anun(n)a, akad. Anunnakū, Anunnaki) – określenie grupy „wielkich bogów” występujących w wierzeniach ludów Mezopotamii. Sumeryjscy Anunna powiązani byli ze stwarzaniem świata i wyznaczaniem losów ludzi i bogów. Akadyjscy Anunnaki posiadali więcej cech chtonicznych i występowali w roli sędziów świata podziemnego.

Nazwa

W tekstach sumeryjskich znanych jest kilka wariantów zapisu nazwy tej grupy bogów: da-nun(-na), da-nun(-na)-ke4(-e)-ne czy da-nun-na-ke(-e)-ne. Niemal zawsze poprzedza tę nazwę determinatyw dingir, stawiany przed imionami boskimi, po którym następują słowa „a” (‘nasienie, potomek’) i „nun” (‘książę’), do których często dodawana jest końcówka dopełniacza (-k) i sufiks liczby mnogiej klasy osób (-ene). W jednej z inskrypcji Gudei, władcy Lagasz, pojawia się wyjątkowo zdwojona forma da-nun-na-da-nun-na („wszyscy bogowie Anuna”), której odpowiada najprawdopodobniej znaczeniowo forma dingir-dingir-a-nun-na spotykana w późniejszych tekstach starobabilońskich. Sama nazwa Anuna w swej tradycyjnej sumeryjskiej formie da-nun-na tłumaczona jest zazwyczaj jako „nasienie/potomstwo księcia” lub „(ci, którzy) z książęcego nasienia (są/pochodzą)”. Finkelstein wspomnianego tu „księcia” (nun) łączy z bogiem Enki z Eridu, którego w tekstach sumeryjskich określano tym właśnie epitetem. Nazwę miasta Enkiego, Eridu, zapisywano w formie NUNki, a jego małżonka nosiła imię ddam-gal-nun-na („wielka małżonka księcia”).

W zakadyzowanej formie Anunnak(k)ū nazwa tej grupy bogów trafiła do tekstów akadyjskich, co znalazło swoje odzwierciedlenie w babilońskiej liście bogów An = Anum, gdzie sumeryjska nazwa da-nun-na utożsamiona została z akadyjską nazwą dA-nun-na-ku. W tekstach poświadczone są też inne warianty tej nazwy, z początkową samogłoską „a” zmienioną na „e”: Enunnakū (w dopełniaczowej formie e-nu-na-ki) i skrócone Enukkū (w dopełniaczowej formie e-nu-uk-ki). Dietz Edzard postuluje też istnienie wariantu E/Anūnakū, gdyż, jego zdaniem, występowanie skróconej formy Enukkū wyjaśnić można jedynie asymilacją spółgłoskową morfemu -n('a')k- w -kk-, ale nigdy -nn('a')k- w -kk-. W tekstach akadyjskich nazwę tej grupy bogów zapisywano również za pomocą sumerogramów (dA.NUN, dA.NUN.NA, dA.NUN.NA.KE.E.NE) oraz przy pomocy formy kryptograficznej dgíš-u (60 × 10) wyrażającej wartość liczby 600.

Źródła

Anunnaki występują głównie w literackich tekstach mitologicznych, eposach i hymnach z okresu od końca III tys. do połowy I tys. p.n.e. Wczesne wzmianki o Anunnaki pojawiają się również w inskrypcjach królewskich: w inskrypcjach Gudei (Cylinder A i B) i w inskrypcjach władców z okresu Ur III i okresu starobabilońskiego. Anunnaki występują również w modlitwach, zaklęciach, tekstach rytualnych, listach leksykalnych, w listach omenów i w listach bogów umieszczonych w rytualnych pieśniach odgrywanych na instrumencie balag. Póki co znane są jedynie trzy teksty administracyjne wskazujące na składanie ofiar dla Anunnaki. Najpóźniejsze źródła wzmiankujące Anunnaki pochodzą z okresu seleukidzkiego. Nie są znane żadne przedstawienia ikonograficzne tej grupy bogów.

Tytuły i hierarchia

W mitach sumeryjskich Anunnaki powstają wkrótce po rozłączeniu nieba i ziemi. Przedstawiani są jako potomstwo boga Anu (sum. An), w późniejszym okresie rolę ich ojca przyjmuje Marduk. Nie było ustalonej liczby Anunnaki. W tekstach źródłowych występują najczęściej jako grupa bogów, często określana jako „Wielcy Bogowie” (sum. da-nun-na dingir gal-gal-e-ne). Do Anunnaki zaliczano prawdopodobnie większość, jeśli nie wszystkich najważniejszych bogów. W przekazach mitycznych mowa jest niekiedy o siedmiu Anunnaki (mit o Atrahasisie, Zejście Inanny do Świata Podziemnego), ich skład jest jednak niepewny. W jednym micie Inanna jest określona jako „najbardziej porywcza między bogami Anunna”, w innym sama jest sądzona przez Anunnaki. Być może w niektórych tradycjach siódemka Anunnaki była tożsama z siódemką bogów „rozstrzygających losy”, w skład której wchodzili: An, Enlil, Enki, Ninhursag, Nanna, Utu i Inanna. Od okresu średniobabilońskiego wśród najpotężniejszych Anunnaki wymienia się Marduka, Damkinę, Nergala i Madanu. W jednym tekście mowa jest o „pięćdziesięciu Anunnaki z Eridu”, ich skład nie jest jednak opisany, a liczba jest raczej symboliczna. Liczba Anunnaki mogła też sięgać sześciuset: w Enuma elisz Marduk rozdzielił obowiązki pomiędzy trzystu Anunnaki „nieba” i trzystu Anunnaki „ziemi”.

W dwóch przypadkach Anunnaki zostali dookreśleni za pomocą toponimu jako „Anunnaki (miasta) Lagasz” i „Anunnaki (miasta) Eridu”. Poza tym w źródłach określani są także jako „Bogowie Losów” (sum. da-nun-na dingir nam-tar-re) i „bóstwa opiekuńcze wszystkich krajów” (sum. dlamma kur-kur-ra). Być może do Anunnaki odnosi się określenie „Bogowie Gór” (sum. dingir.hur.sag.gá).

Wielu bogów było określanych jako ci, którzy stali na czele Anunnaki. W zależności od tego, któremu bogu poświęcone były mit czy modlitwa, owe bóstwo często przedstawiano jako przywódcę Anunnaki – zabieg ten miał na celu podkreślenie potęgi bohatera danego utworu. Anu miał być ojcem Anunnaki, jak również ich władcą. Enlil i jego małżonka Sud mieli uprawnienie rozdzielania boskich praw me między Anunnaki, a sami Anunnaki byli członkami jego dworu. Enki był „przewodnikiem pośród bogów Anunna”, Gilgamesz – ich sędzią. W inskrypcji Sin-iddinama to bóg Utu jest tym, który „przewyższa Anunnaki”; według inskrypcji z okresu panowania Utu-hengala „królem Anunnaki” był Nanna,  a w modlitwie do Aszura władcą Anunnaki jest sam Aszur. W micie o walkach Ninurty Anunnaki (podporządkowani Enlilowi) uciekają przed Ninurtą, który staje się „królem bogów Anunna”; odpowiednio w micie o Errze Anunnaki „drżą” przed Errą. W Enuma elisz Marduk co prawda wyznaczył zarząd nad Anunnaki bogu Anu, ale sam wydawał im bezpośrednie polecenia. W tekście mitologicznym z okresu nowoasyryjskiego Marduk poprowadził armię Anunnaki przeciwko świątyni Ninurty w Nippur; tekst jest poważnie uszkodzony, wydaje się jednak z niego wynikać, że ci Anunnaki byli w jakiejś zależności wobec bogów zaatakowanej świątyni. Niektóre teksty wręcz wydają się nie tyle uwypuklać potęgę innego bóstwa, co celowo umniejszać rangę samych Anunnaki.

Po okresie starobabilońskim Anunnaki zaczęto zestawiać w opozycji do innej grupy bogów: Igigi. Ich wzajemna relacja nie jest jasna. Jeszcze w starobabilońskim micie o Atrahasisie „Anunnaki nieba” zlecali Igigi wykonywanie ciężkiej pracy, z czasem jednak w tekstach to Igigi zaczęli być przedstawiani jako bogowie niebiańscy, podczas gdy Anunnaki nabierali cech chtonicznych. Burkhart Kienast zauważa jednak, że tylko nieliczne teksty podkreślają opozycję „niebiańscy Igigi – chtoniczni Anunnaki”, w większości zaś źródeł te określenia wydają się być raczej synonimiczne. Zwłaszcza w źródłach z I tys. p.n.e. paralelizm „Igigi – Anunnaki” mógł mieć charakter wyłącznie stylistyczny.

Anunnaki jako bogowie niebiańscy

Anunnaki występują w źródłach zarówno jako bogowie niebiańscy, jak i chtoniczni. W mitach sumeryjskich Anunnaki razem z innymi bogami stwarzają świat i ludzi i ofiarowują ludziom pierwsze narzędzie: motykę. Anunnaki powiązani są także z przekazami o budowie świątyń: w inskrypcjach Gudei ta grupa bogów patronowała powstawaniu świątyni w Girsu, a w Enuma elisz Marduk zlecił im zbudowanie Esagili w Babilonie. Prawdopodobnie można im przypisać funkcje opiekuńcze wobec przynajmniej niektórych miast (Lagasz, Eridu, być może także Nippur) oraz dbałość o dobrostan ludzkości: w niektórych źródłach łączone są bowiem z urodzajem i przywracaniem stanu równowagi. Z drugiej strony Anunnaki z Eposu o Gilgameszu pomogli innym bogom w sprowadzeniu na ludzi potopu, choć jednocześnie opłakiwali zagładę ludzkości.

Ich najczęściej podkreślaną w źródłach prerogatywą było „ustanawianie losów” – tak bogów, jak i zwykłych ludzi. W tekście mitologicznym o ataku na świątynię Ninurty w Nippur Anunnaki mają przesłuchać pokonanych bogów z tejże świątyni. W opisie świątyni Ningirsu Gudea wspomina o zewnętrznym pomieszczeniu przeznaczonym do sprawowania sądów przez Anunnaki. W micie o Enkim Anunnaki, jako „ustalający losy”, zakładają siedziby w sanktuarium Enkiego, które ma wznieść się ku niebu, w dalszej części mitu Enki tworzy dla Anunnaki siedziby w miastach. Według innych przekazów Anunnaki zamieszkują Czyste/Święte Wzgórze lub Las Cedrowy, który lokalizowano w górach Libanu.

Anunnaki pojawiają się również w kompozycjach na instrument balag; przywoływani są w celu uśmierzenia gniewu innych bóstw.

Anunnaki jako bogowie chtoniczni

Od okresu starobabilońskiego Anunnaki coraz częściej pojawiali się w roli bóstw chtonicznych. W sumeryjskiej wersji Zejścia Inanny do Świata Podziemnego siódemka Anunnaki pełni funkcję sędziów wydających wyrok na Inannę. W akadyjskiej wersji tego mitu Anunnaki zamieszkują świat podziemny i piją jego wodę. Na rozkaz Ereszkigal zostali posadzeni na złotych tronach w pałacu ozdobionym perłami. Również w micie o Errze Anunnaki mieszkają w Podziemiu, a w wyjątkowych okolicznościach mogą stanowić zagrożenie dla świata żywych. Według tekstów zaklęć to Anunnaki prowadzili zmarłego do świata podziemnego i przeprowadzali nad nim sąd. Zmarły natomiast wygłaszał przed Anunnaki określone formuły, wręczał im figurki apotropaiczne i dary.

Anunnaki występują także w roli adresatów zaklęć związanych z uwięzieniem czarownic w świecie podziemnym: obok innych bogów mieli on moc „związania” czarownika, jak i siłowego przeprowadzenia go przez bramy Podziemia. W tekstach magicznych Anunnaki są również pośrednikami w kontaktach z duchami zmarłych.

Kult

Nic nie wiadomo o osobnych świątyniach przeznaczonych do kultu Anunnaki, prawdopodobnie dlatego, że poszczególni bogowie wchodzący w skład tej grupy mieli swoje osobne miejsca kultu. Wiadomo jednak, że Anunnaki byli adresatami modlitw i ofiar. Według mitu o Errze ludzie zostali stworzeni właśnie w celu składania ofiar dla Anunnaki. Lista ofiar z okresu Ur III wskazuje, że składano im ofiary roślinne. W zaklęciach Anunnaki otrzymywali ofiary kispu, czyli ofiary przeznaczone dla zmarłych przodków, które składano pod koniec miesiąca Abu (przypadającego na sierpień). Ofiary kispu dla Anunnaki pojawiają się również w późnym tekście z okresu seleukidzkiego opisującym rytuał przeprowadzany w związki z zaćmieniem księżyca. Bardzo mała liczba tekstów nieliterackich (np. administracyjnych), w których pojawiają się Anunnaki, wskazuje na ograniczoną rolę kultu tej grupy bogów. Adam Falkenstein zauważył ponadto, że forma „Anunnaki” nigdy nie pojawia się jako człon w imionach osobowych, co wskazuje na znikomą rolę tych bogów w prywatnej religijności.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.
  2. 1 2 A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 128.
  3. ↑ W najstarszych tekstach czasem był on pomijany, patrz forma „a-nun-na” w zaklęciu z okresu Ur III czy forma „a-nun-ke4-ne” w tekście z okresu staroakadyjskiego; D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38.
  4. ↑ EPSD, s.v. a: ‘water; semen; progeny’.
  5. ↑ EPSD, s.v. nun: ‘prince; (as attribute) foremost, best’.
  6. 1 2 D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 37.
  7. ↑ Cylinder Gudei B I 21; A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 128, przypis 10.
  8. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 128, przypis 11.
  9. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129; B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 142; D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38; N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.
  10. 1 2 3 A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129.
  11. 1 2 3 D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38.
  12. ↑ Kienast B., Igigū, Anunnakkū und. B. Nach akk. Quellen, s. 40.
  13. ↑ AN = Anum VI 311; R.L. Litke, A Reconstruction of the Assyro-Babylonian God-Lists, AN: dA-nu-um and AN: Anu šá amēli, New Haven, 1998, s. 221.
  14. 1 2 B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 143.
  15. ↑ D.O. Edzard, Sumerian Grammar, s. 13.
  16. ↑ Zestawienie najważniejszych poświadczeń w: B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 150–154.
  17. 1 2 3 A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 127.
  18. ↑ D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 83, 89; A. Chapman, Gudea and the Gods, s. 46.
  19. ↑ D. Frayne, Ur III Period (2112–2004 BC), s. 156.
  20. ↑ D. Frayne, Old Babylonian Period (2003–1595 BC), s. 16, 34, 67, 169, 176, 241, 381.
  21. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 141, 145.
  22. 1 2 B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 147.
  23. ↑ BMR IV 6: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P363407.23 [dostęp 2024-08-28]; BMR IV 7: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P296523.48 [dostęp 2024-08-28].
  24. 1 2 B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 144.
  25. ↑ B. Kienast, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 40.
  26. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 134.
  27. ↑ N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online; BMR IV 6: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P363407.23 [dostęp 2024-08-28].
  28. ↑ K. Łyczkowska, K. Szarzyńska, Mitologia Mezopotamii, s. 68; K. Szarzyńska, Enki i Ninmah (stworzenie ludzi), s. 39.
  29. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129; K. Łyczkowska, K. Szarzyńska, Mitologia Mezopotamii, s. 68.
  30. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 130.
  31. ↑ D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38 (podaje przykładowy, ale jak sam podkreśla – niepełny katalog).
  32. ↑ K. Łyczkowska, Starobabiloński mit o Atrachasisie, s. 125.
  33. ↑ K. Szarzyńska, Inana i kraj Ebih, s. 107.
  34. ↑ K. Szarzyńska, Zejście Inany do Świata Podziemnego, s. 91.
  35. ↑ S.N. Kramer, The Sumerians, s. 122–123.
  36. ↑ J. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, s. 28.
  37. ↑ S.N. Kramer, The Sumerians, s. 123; N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.
  38. ↑ D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 38–39.
  39. ↑ K. Łyczkowska, Enūma eliš, s. 41 (tablica szósta); N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.
  40. ↑ CDLI online: KAR 004 (P282595): https://cdli.mpiwg-berlin.mpg.de/artifacts/282595 [dostęp 2024-08-28].
  41. ↑ D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 89 (RIME 3/1.01.07, Cyl. B).
  42. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 145.
  43. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 127; B. Kienast, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 43.
  44. ↑ J. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, s. 28.
  45. ↑ K. Szarzyńska, Małżeństwo Enlila z boginią Sud, s. 15.
  46. ↑ K. Szarzyńska, Stworzenie motyki dla ludzi, s. 137.
  47. ↑ K. Szarzyńska, Enki – organizator świata, s. 48.
  48. ↑ T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 2, s. 203.
  49. ↑ D. Frayne, Old Babylonian Period (2003–1595 BC), s. 169 (RIME 4.2.9.9).
  50. ↑ D. Frayne, Sargonic and Gutian Periods (2334–2113 BC), s. 296 (RIME 2.13.06.2002).
  51. ↑ B.R. Foster, Before the Muses, s. 320.
  52. ↑ K. Szarzyńska, Zwycięskie walki Ninurty z Górą, s. 146.
  53. ↑ K. Szarzyńska, Zwycięskie walki Ninurty z Górą, s. 168.
  54. ↑ K. Gawlikowska, Erra, s. 102.
  55. ↑ K. Łyczkowska, Enūma eliš, s. 41: „Przeznaczył ich bogu Anu, by strzegli jego nakazów”; „Anunnaki usta swe otworzyły i do Marduka, pana ich, tak rzekły”.
  56. ↑ T. Oshima, “Damkianna Shall Not Bring Back Her Burden in the Future!”, s. 150–151.
  57. ↑ T. Oshima, “Damkianna Shall Not Bring Back Her Burden in the Future!”, s. 147.
  58. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 135; U. Gabbay, Pacifying the Hearts of the Gods, s. 286.
  59. ↑ J. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, s. 28; N. Brisch, Anunna (Anunnaku, Anunnaki) (a group of gods), online.
  60. ↑ K. Łyczkowska, Starobabiloński mit o Atrachasisie, s. 125–126.
  61. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 155.
  62. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 156; B. Kienast, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 41.
  63. ↑ K. Szarzyńska, Cele stworzenia ludzkości, s. 133–134.
  64. ↑ K. Szarzyńska, Stworzenie motyki dla ludzi, s. 137; K. Szarzyńska, Enki i Ninhursanga, s. 36–37.
  65. ↑ A. Chapman, Gudea and the Gods, s. 46.
  66. ↑ K. Łyczkowska, Enūma eliš, s. 41–42.
  67. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 129–130.
  68. ↑ K. Szarzyńska, Cele stworzenia ludzkości, s. 133: „aby pola bogów Anunna stały się liczne / i dostatek kraju pomnożony”.
  69. ↑ D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 89 (RIME 3/1.01.07, Cyl. B, vv. 10–11): „The people have all been settled (again), and the Land has gone home, / (but) the Anunna gods are all standing in admiration”.
  70. ↑ K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, Epos o Gilgameszu, s. 55–56.
  71. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 146–147.
  72. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 131.
  73. ↑ K. Łyczkowska, Epos o Gilgameszu, s. 52.
  74. ↑ T. Oshima, “Damkianna Shall Not Bring Back Her Burden in the Future!”, s. 151.
  75. ↑ D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 86 (RIME 3/1.01.07, Cyl. A, vv. 746–747).
  76. ↑ K. Szarzyńska, Enki – organizator świata, s. 52: „Twoje giguna dosięgnie obłoków, / twoje sanktuarium wniesie się ku niebu / i Anunna ustalą tam twoje losy”.
  77. ↑ K. Szarzyńska, Enki – organizator świata, s. 57.
  78. ↑ K. Łyczkowska, K. Szarzyńska, Mitologia Mezopotamii, s. 69; A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 132.
  79. ↑ K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, Epos o Gilgameszu, s. 88.
  80. ↑ U. Gabbay, Pacifying the Hearts of the Gods, s. 88.
  81. ↑ K. Szarzyńska, Zejście Inany do Świata Podziemnego, s. 91: „Anunna, siedmiu sędziów, wydało wyrok w jej obecności”.
  82. ↑ O. Drewnowska-Rymarz, Zejście Isztar do Świata Podziemnego, s. 90.
  83. ↑ K. Gawlikowska, Erra, s. 98.
  84. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 147, 150–151; B. Kienast, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 43.
  85. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 147–148.
  86. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 146; T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 1, s. 22.
  87. ↑ T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 1, s. 348.
  88. ↑ T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 2, s. 204.
  89. ↑ T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 2, s. 189.
  90. ↑ D. Frayne, Old Babylonian Period (2003–1595 BC), s. 169 (RIME 4.02.09.09); D.O. Edzard, Gudea and His Dynasty, s. 89 (RIME 3/1.01.07, Cyl. B).
  91. ↑ K. Gawlikowska, Erra, s. 99.
  92. ↑ D.O. Edzard, s.v. Igigū, [w:] RlA 5, s. 39.
  93. ↑ B. Kienast, Igigū and Anunnakkū nach den akkadischen Quellen, s. 148; T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol.1, s. 264.
  94. ↑ T. Abusch, D. Schwemer, Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals, vol. 2, s. 208.
  95. ↑ BMR IV 6: https://oracc.museum.upenn.edu/cams/tlab/qpn-x-divine?xis=qpn.r000060&ref=P363407.23 [dostęp 2024-08-28].
  96. ↑ A. Falkenstein, Die Anunna in der sumerischen Überlieferung, s. 127 (Falkenstein jeszcze nie znał pojedynczych tekstów administracyjnych, w których pojawia się nazwa Anunnaki, jednak z racji niewielkiej liczby tych dokumentów jego wnioski dalej są aktualne).

Bibliografia