Azorella

Azorella
	; Azorella prolifera
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	selerowce
Rodzina	selerowate
Rodzaj	azorella
	Nazwa systematyczna
	Azorella Lamarck; Encycl. Meth., Bot. 1: 344. 2 Dec 1783
	Typ nomenklatoryczny
	A. filamentosa Lamarck
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Azorella, azorka (Azorella Lamarck) – rodzaj roślin z rodziny selerowatych (Apiaceae). Obejmuje 56 gatunków. Występują one w Ameryce Południowej od Ziemi Ognistej i Falklandów na południu do Kostaryki na północy, poza tym na wyspach subantarktycznych, w Nowej Zelandii i południowo-wschodniej Australii. Rosną zwykle w miejscach skalistych i żwirowych, na torfowiskach i w trawiastych murawach, często tworząc charakterystyczne, zbite darnie i poduszki. Rośliny niektórych gatunków tworzą na tyle sztywne poduszki, że można na nich stanąć, nie zostawiając śladu. Najstarsze, okazałe okazy osiągają wiek 3 tysięcy lat. Są to rośliny typowe dla formacji wysokich Andów, ale część gatunków spotykana jest także w innych zbiorowiskach roślinnych na mniejszych wysokościach.

Znaczenie użytkowe ma zwłaszcza azorella trójdzielna A. trifurcata uprawiana jako ozdobna. Niektóre gatunki użytkowane są lokalnie jako rośliny lecznicze. Mogą znaleźć znaczenie w terapii cukrzycy. Ze względu na rozwój w krajobrazie bezdrzewnym i dostarczanie dobrego opału (przy spalaniu rośliny te dają dużo ciepła i mało dymu) – wiele gatunków jest nadmiernie pozyskiwanych i z tego powodu zagrożonych.

Morfologia

Pokrój: Byliny o niskich pędach tworzących zbite darnie i poduszki osiągające ponad 0,6 m wysokości i 1 m średnicy. Pędy owłosione lub nagie.
Liście: Ogonkowe, o ogonkach często trwałych i sztywnych. Blaszka różnego kształtu – od niepodzielonej i kolistej do wcinanej i wielokrotnie podzielonej. Blaszka bywa cienka lub mięsista.
Kwiaty: Drobne, zebrane w pojedyncze baldachy na szczytach pędów, eksponowane na szypułach lub schowane wśród liści. Działki kielicha drobne. Korona tworzona jest przez 5 wolnych, zielonkawych, żółtawych do brązowych płatków. Pręcików 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Szyjki słupka dwie, trwałe lub nie.
Owoce: Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki, spłaszczone lub cylindryczne albo kuliste, nagie lub owłosione, żebrowane mniej lub bardziej wyraźnie.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z podrodziny Azorelloideae z rodziny araliowatych Araliaceae. Dawniej rodzaj włączany był do podrodziny Hydrocoloideae, która mimo podobieństw morfologicznych tworzących ją roślin okazała się nie mieć charakteru monofiletycznego i podzielona została między rodziny selerowatych i araliowatych.

Wykaz gatunków

Azorella acaulis (Cav.) Drude
Azorella albovaginata (Gillies & Hook.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella allanii (Cheeseman) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella ameghinoi Speg.
Azorella andina (Phil.) Drude
Azorella aretioides (Kunth) Willd. ex DC.
Azorella biloba (Schltdl.) Wedd.
Azorella boelckei (Mathias & Constance) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella burkartii (Mathias & Constance) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella cockaynei Diels
Azorella colensoi (Domin) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella compacta Phil.
Azorella corymbosa (Ruiz & Pav.) Pers.
Azorella crassipes Phil.
Azorella crenata (Ruiz & Pav.) Pers.
Azorella cryptantha (Clos) Reiche
Azorella cuatrecasasii Mathias & Constance
Azorella diapensioides A.Gray
Azorella diversifolia Clos
Azorella echegarayi (Hieron.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella exigua (Hook.f.) Drude
Azorella filamentosa Lam.
Azorella fragosea (F.Muell.) Druce
Azorella fuegiana Speg.
Azorella haastii (Hook.f.) Drude
Azorella hallei (Skottsb.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella hookeri Drude
Azorella hydrocotyloides (Hook.f.) Kirk
Azorella julianii Mathias & Constance
Azorella lyallii (J.B.Armstr.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella lycopodioides Gaudich.
Azorella macquariensis Orchard
Azorella madreporica Clos
Azorella microphylla (Cav.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella monantha Clos
Azorella monteroi S.Martínez & Constance
Azorella multifida (Ruiz & Pav.) Pers.
Azorella nitens Petrie
Azorella nivalis Phil.
Azorella pallida (Kirk) Kirk
Azorella patagonica Speg.
Azorella pedunculata (Spreng.) Mathias & Constance
Azorella polaris (Hombr. & Jacquinot) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella prolifera (Cav.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella pulvinata Wedd.
Azorella ranunculus d'Urv.
Azorella robusta (Kirk) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella roughii (Hook.f.) Kirk
Azorella ruizii G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella schizeilema G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella selago Hook.f.
Azorella spinosa (Ruiz & Pav.) Pers.
Azorella triacantha (Griseb.) Mart.Fernández & C.I.Calviño
Azorella trifoliolata Clos
Azorella trifurcata (Gaertn.) Pers. – azorella trójdzielna
Azorella trisecta (H.Wolff) Mart.Fernández & C.I.Calviño
Azorella ulicina (Gillies & Hook.) G.M.Plunkett & A.N.Nicolas
Azorella valentini (Speg.) Mart.Fernández & C.I.Calviño

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-05-19] (ang.).
↑ Azorella Lamarck. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-05-19].
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].
1 2 Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 36. ISBN 978-83-925110-5-2.
1 2 Daniela i Stanisław Tałałajowie: Dziwy świata roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 78.
1 2 3 4 Azorella Lam., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-11-24] .
1 2 3 4 5 6 7 8 L. Constance y J. Affolter: Azorella Lam.. [w:] Flora Mesoamericana [on-line]. [dostęp 2019-05-19].
1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 454, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 301. ISBN 0-333-74890-5.
↑ Genus: Azorella Lam.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-05-18].
↑ Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 632-637. ISBN 978-1-842466346.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-05-19] (ang.).

[ing-3] Azorella Lamarck. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-05-19].

[4] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].

[gawrys-5] 1 2 Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 36. ISBN 978-83-925110-5-2.

[talalaj-6] 1 2 Daniela i Stanisław Tałałajowie: Dziwy świata roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 78.

[powo-7] 1 2 3 4 Azorella Lam., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-11-24] .

[meso-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 L. Constance y J. Affolter: Azorella Lam.. [w:] Flora Mesoamericana [on-line]. [dostęp 2019-05-19].

[mabb-9] 1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 454, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[philips-10] 1 2 3 4 5 6 7 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 301. ISBN 0-333-74890-5.

[grin-11] Genus: Azorella Lam.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-05-18].

[christenhusz-12] Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 632-637. ISBN 978-1-842466346.