Bukszpan

Bukszpan
	; Bukszpan zwyczajny
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	Buxanae
Rząd	bukszpanowce
Rodzina	bukszpanowate
Rodzaj	bukszpan
	Nazwa systematyczna
	Buxus L.; Sp. Pl. 983. 1 Mai 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Buxus sempervirens L.
Synonimy
	Buxanthus Tiegh.; Buxella Tiegh.; Crantzia Sw.; Macropodandra Gilg; Notobuxus Oliv.; Tricera Schreb.;
	Buxanthus Tiegh.; Buxella Tiegh.; Crantzia Sw.; Macropodandra Gilg; Notobuxus Oliv.; Tricera Schreb.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Bukszpan (Buxus L.) – rodzaj zimozielonych drzew i krzewów z rodziny bukszpanowatych. W obrębie rodzaju wyróżnia się od ok. 90 do 100 gatunków. Na różnice wpływa m.in. włączanie tu lub wyodrębnianie kilku gatunków afrykańskich (rodzaj Notobuxus). Rodzaj ma dwa centra zróżnicowania – Antyle (ok. 50 gatunków, z czego na Kubie 34) i Azja Wschodnia w strefie klimatu umiarkowanego (ok. 40 gatunków). Poza tym gatunki z tego rodzaju występują w Ameryce Centralnej, na Madagaskarze i w Afryce Subsaharyjskiej, w zachodniej i południowej Europie oraz w basenie Morza Śródziemnego. Są to krzewy i niewielkie drzewa rosnące zwykle w podszycie suchych lasów na glebach przepuszczalnych. Zawierają alkaloidy o silnym działaniu przeczyszczającym.

Liczne gatunki i odmiany bukszpanów uprawiane są jako rośliny ozdobne, zwłaszcza stosowane w formie ciętych (strzyżonych) żywopłotów. Najbardziej popularny w uprawie, także w Polsce, jest bukszpan zwyczajny B. sempervirens. Poza tym w uprawie w Europie Środkowej spotykane są: bukszpan balearski B. balearica, bukszpan Harlanda B. harlandii, bukszpan drobnolistny B. microphylla i bukszpan Wallicha B. wallichiana. Wykorzystywane jest drewno bukszpanów wyróżniające się twardością i ciężkością – drewno bukszpanu zwyczajnego jest najcięższe z gatunków europejskich – jest cięższe od wody. Wykorzystywane jest w drzeworytnictwie, markietażu, do tworzenia inkrustacji, do wyrobu fletów, kul do gry w krokieta, grzebieni. W późnym średniowieczu służył do wyrobu orzechów modlitewnych. Gałązkami bukszpanu ozdabiane są w wielu krajach europejskich palmy wielkanocne święcone podczas chrześcijańskiego święta – Niedzieli Palmowej.

Morfologia

Pokrój: Zimozielone krzewy i niewielkie drzewa, osiągające zwykle do 8 m, a w przypadku bukszpanu zwyczajnego i balearskiego nawet 20 m wysokości. Rośliny zwykle nagie o młodych pędach zielonych i czworobocznych.
Liście: Nakrzyżległe, zimozielone, krótkoogonkowe, o blaszce skórzastej, niewielkiej (do 5 cm u B. wallichiana), całobrzegiej, użyłkowanej pierzasto.

Kwiaty: Drobne, promieniste, rozdzielnopłciowe (rośliny jednopienne). Kwiaty wyrastają w kątach liści, w kulistawych, gęstych pęczkach, w których kwiaty męskie otaczają kwiat żeński. W kwiatach męskich okwiat składa się z czterech działek kielicha i czterech pręcików. W kwiatach żeńskich listków okwiatu jest 5–6. Zalążnia jest górna, powstaje z trzech owocolistków (w każdej z trzech komór rozwijają się po dwa zalążki). Ponad zalążnią szyjki trzech słupków są rozchylone i zwieńczone często zbiegającymi po nich znamionami.
Owoce: Suche torebki, kulistawe lub jajowate, rogate z powodu zachowujących się szyjek słupka. Pękają trzema klapami eksplozywnie wyrzucając czarne nasiona.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj Buxus należy do rodziny bukszpanowatych (Buxaceae) z rzędu bukszpanowców (Buxales). W zależności od ujęcia włączane lub wyłączanych jest tu kilka gatunków z rodzaju Notoceras występujących w południowej Afryce.

Wykaz gatunków

Buxus acuminata (Griseb.) Müll.Arg.
Buxus acunae Borhidi & O.Muñiz
Buxus acutata Friis
Buxus aneura Urb.
Buxus arborea Proctor
Buxus austroyunnanensis Hatus.
Buxus bahamensis Baker
Buxus balearica Lam. – bukszpan balearski
Buxus bartlettii Standl.
Buxus benguellensis Gilg
Buxus bissei Eg.Köhler
Buxus bodinieri H.Lév.
Buxus braimbridgeorum Eg.Köhler
Buxus brevipes (Müll.Arg.) Urb.
Buxus calcarea G.E.Schatz & Lowry
Buxus capuronii G.E.Schatz & Lowry
Buxus cephalantha H.Lév. & Vaniot
Buxus cipolinica Lowry & G.E.Schatz
Buxus citrifolia (Willd.) Spreng.
Buxus cochinchinensis Pierre ex Gagnep.
Buxus cordata (Radcl.-Sm.) Friis
Buxus crassifolia (Britton) Urb.
Buxus cristalensis Eg.Köhler & P.A.González
Buxus cubana (A.Rich.) Baill.
Buxus ekmanii Urb.
Buxus excisa Urb.
Buxus foliosa (Britton) Urb.
Buxus glomerata (Griseb.) Müll.Arg.
Buxus gonoclada (C.Wright ex Griseb.) Müll.Arg.
Buxus hainanensis Merr.
Buxus harlandii Hance – bukszpan Harlanda
Buxus hebecarpa Hatus.
Buxus henryi Mayr
Buxus hildebrandtii Baill.
Buxus humbertii G.E.Schatz & Lowry
Buxus ichagensis Hatus.
Buxus imbricata Urb.
Buxus itremoensis G.E.Schatz & Lowry
Buxus jaucoensis Eg.Köhler
Buxus koehleri P.A.González & Borsch
Buxus laevigata (Sw.) Spreng.
Buxus lancifolia Brandegee
Buxus latistyla Gagnep.
Buxus leivae Eg.Köhler
Buxus linearifolia M.Cheng
Buxus lisowskii Bamps & Malaisse
Buxus liukiuensis (Makino) Makino
Buxus loheri Merr.
Buxus macowanii Oliv.
Buxus macrocarpa Capuron
Buxus macrophylla (Britton) Fawc. & Rendle
Buxus madagascarica Baill.
Buxus malayana Ridl.
Buxus marginalis (Britton) Urb.
Buxus megistophylla H.Lév.
Buxus mexicana Brandegee
Buxus microphylla Siebold & Zucc. – bukszpan drobnolistny
Buxus moana Alain
Buxus moctezumae Eg.Köhler, R.Fernald & Zamudio
Buxus monticola G.E.Schatz & Lowry
Buxus moratii G.E.Schatz & Lowry
Buxus muelleriana Urb.
Buxus myrica H.Lév.
Buxus natalensis (Oliv.) Hutch.
Buxus nipensis Eg.Köhler & P.A.González
Buxus nyasica Hutch.
Buxus obtusifolia (Mildbr.) Hutch.
Buxus olivacea Urb.
Buxus pachyphylla Merr.
Buxus papillosa C.K.Schneid.
Buxus pilosula Urb.
Buxus portoricensis Alain
Buxus pseudaneura Eg.Köhler
Buxus pubescens Greenm.
Buxus pubifolia Merr.
Buxus pubiramea Merr. & Chun
Buxus pulchella Baill.
Buxus rabenantoandroi G.E.Schatz & Lowry
Buxus retusa (Griseb.) Müll.Arg.
Buxus revoluta (Britton) Mathou
Buxus rheedioides Urb.
Buxus rivularis Merr.
Buxus rolfei S.Vidal
Buxus rotundifolia (Britton) Mathou
Buxus rugulosa Hatus.
Buxus rupicola Ridl.
Buxus sclerophylla Eg.Köhler
Buxus sempervirens L. – bukszpan zwyczajny, b. wiecznie zielony
Buxus serpentinicola Eg.Köhler
Buxus shaferi (Britton) Urb.
Buxus sinica (Rehder & E.H.Wilson) M.Cheng
Buxus sirindhorniana W.K.Soh, von Sternb., Hodk. & J.Parn.
Buxus stenophylla Hance
Buxus subcolumnaris Müll.Arg.
Buxus triptera Eg.Köhler
Buxus vaccinioides (Britton) Urb.
Buxus vahlii Baill.
Buxus wallichiana Baill. – bukszpan Wallicha, b. indyjski
Buxus wrightii Müll.Arg.
Buxus yunquensis Eg.Köhler

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-05-04] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-05-04] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
1 2 3 4 Buxus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-05-04].
1 2 3 4 5 6 7 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 349, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Buxus. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-03-31]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 129. ISBN 0-333-73003-8.
1 2 3 4 5 6 7 8 Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste A-B. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991. ISBN 83-01-10135-0.
↑ Marianne van der Veer-Wolff: Geschiedenis van Gouda; Stad van kloosters en gasthuizen. Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2021, s. 73. ISBN 978-90-8704-945-4.
1 2 3 4 5 Buxus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-05-04].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-05-04] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-05-04] (ang.).

[3] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].

[powo-4] 1 2 3 4 Buxus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-05-04].

[mabb-5] 1 2 3 4 5 6 7 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 349, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[tpl-6] Buxus. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-03-31]. (ang.).

[philips-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 129. ISBN 0-333-73003-8.

[seneta-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste A-B. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991. ISBN 83-01-10135-0.

[9] Marianne van der Veer-Wolff: Geschiedenis van Gouda; Stad van kloosters en gasthuizen. Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2021, s. 73. ISBN 978-90-8704-945-4.

[china-10] 1 2 3 4 5 Buxus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-05-04].