Widok z lotu ptaka na tymczasowe miasto Black Rock City podczas festiwalu (2007)
Burning Man – coroczne wydarzenie kulturalne i eksperyment społeczny odbywający się na Pustyni Black Rock w północnej części stanu Nevada w Stanach Zjednoczonych. Nazwa festiwalu pochodzi od kulminacyjnego rytuału podpalenia wielometrowej drewnianej kukły człowieka (ang. The Man) w przedostatnią noc imprezy.
Wydarzenie opiera się na idei radykalnej autoekspresji, wspólnotowości, sztuki partycypacyjnej oraz całkowitej samowystarczalności. Uczestnicy na czas ośmiu dni wznoszą na wyschniętym dnie pustynnego jeziora tymczasowe miasto o półkolistym układzie, nazwane Black Rock City, które po zakończeniu festiwalu jest całkowicie demontowane zgodnie z zasadą „niepozostawiania śladów” (ang. Leave No Trace).
Historia
Początki na Baker Beach (1986–1989)
Festiwal narodził się w 1986 roku w San Francisco. Podczas przesilenia letniego artysta Larry Harvey wraz z przyjacielem, cieślą Jerrym Jamesem, skonstruował z drewnianych listew 2,4-metrową kukłę człowieka i podpalił ją na plaży Baker Beach w obecności około 20 znajomych. Płomienie rozświetlające zmrok przyciągnęły spacerowiczów z całej plaży, a spontaniczne zgromadzenie urosło do kilkudziesięciu osób, które w zafascynowaniu obserwowały płonącą postać. Sukces i atmosfera tego wieczoru skłoniły twórców do powtarzania rytuału w kolejne przesilenia letnie.
W kolejnych latach wydarzenie dynamicznie rosło – w 1988 roku kukła mierzyła już blisko 10 metrów, a w 1989 roku na plaży zebrało się kilkaset osób.
Przeniesienie na Pustynię Black Rock (1990)
W 1990 roku władze San Francisco i straż parkowa zakazały podpalenia kukły na Baker Beach ze względów bezpieczeństwa pożarowego. W odpowiedzi Larry Harvey i organizatorzy nawiązali współpracę z członkami artystyczno-anarchistycznej grupy San Francisco Cacophony Society (m.in. Kevinem Evansem, Johnem Lawem i Michaelem Mikelem). Zdecydowano o przetransportowaniu kukły i przeniesieniu rytuału na wyschnięte, bezkresne dno jeziora pluwialnego na Pustyni Black Rock w stanie Nevada.
W pierwszym wyjeździe na pustynię w weekend święta Labor Day w 1990 roku wzięło udział około 90 osób. Surowe, odizolowane środowisko pustyni nadało wydarzeniu zupełnie nowy, mistyczny i survivalowy wymiar.
Rozwój i powstanie Black Rock City
W latach 90. festiwal zyskał ogólnoświatowy rozgłos. Aby okiełznać rosnący napływ uczestników i zapewnić bezpieczeństwo, wprowadzono zaplanowany, półkolisty układ urbanistyczny miasteczka Black Rock City, siatkę ulic nazwaną według godzin zegara, własne służby ratunkowe, lotnisko polowe oraz rygorystyczne zasady porządkowe.
W 1997 roku powołano spółkę Black Rock City LLC, a w latach 2013–2014 powołano organizację non-profit Burning Man Project, zarządzającą imprezą oraz projektami grantowymi dla artystów. W szczytowych edycjach w festiwalu uczestniczyło ponad 70–80 tysięcy osób rocznie.
10 Zasad Burning Mana
W 2004 roku Larry Harvey sformułował tzw. „10 Zasad” (ang. 10 Principles). Nie stanowią one sztywnego regulaminu prawnego, lecz są kodeksem etycznym i filozoficznym definiującym kulturę społeczności skupionej wokół festiwalu:
Radykalne włączenie (Radical Inclusion) – każdy jest mile widziany; brak jakichkolwiek warunków wstępnych uczestnictwa we wspólnocie.
Obdarowywanie (Gifting) – dawanie prezentów jest aktem bezinteresownym; nie oczekuje się rewanżu ani zapłaty.
Dekomercjalizacja (Decommodification) – całkowity zakaz transakcji handlowych, reklam, sponsoringu i działalności komercyjnej. Na terenie festiwalu jedynymi sprzedawanymi artykułami są lód i kawa w kawiarni centralnej, z których zysk wspiera lokalne cele dobroczynne.
Radykalna samowystarczalność (Radical Self-reliance) – uczestnicy muszą samodzielnie zabezpieczyć wszelkie zasoby niezbędne do przeżycia w ekstremalnych warunkach pustyni (wodę, żywność, schronienie).
Radykalne wyrażanie siebie (Radical Self-expression) – nieskrępowana wolność ekspresji twórczej, ubioru i tożsamości, pod warunkiem poszanowania praw innych osób.
Wspólny wysiłek (Communal Effort) – współpraca, wzajemna pomoc i wspólne tworzenie dzieł sztuki oraz infrastruktury.
Odpowiedzialność obywatelska (Civic Responsibility) – dbałość o dobrostan publiczny i przestrzeganie norm społecznych oraz prawa.
Niepozostawianie śladów (Leaving No Trace) – bezwzględny szacunek dla środowiska; uczestnicy sprzątają po sobie każdy odpad i drobinkę (tzw. MOOP – Matter Out of Place), pozostawiając pustynię w stanie nienaruszonym.
Uczestnictwo (Participation) – odrzucenie podziału na widzów i wykonawców; każdy obecny jest aktywnym współtwórcą wydarzenia.
Bezpośredniość (Immediacy) – przełamywanie dystansu i budowanie bezpośrednich, autentycznych relacji z otaczającymi ludźmi oraz środowiskiem tu i teraz.
Społeczność i charakter wydarzenia
Atrakcyjność Burning Mana w dużej mierze opiera się na aktywności samych uczestników: tworzeniu monumentalnych, często interaktywnych instalacji artystycznych, poruszaniu się fantazyjnie zmodyfikowanymi pojazdami (ang. mutant vehicles lub art cars) oraz noszeniu fantazyjnych strojów. Festiwal przyciąga m.in. artystów, inżynierów oraz przedstawicieli sektora technologicznego z Doliny Krzemowej.
Festiwal trwa osiem dni – rozpoczyna się w ostatni poniedziałek sierpnia, a kończy w pierwsze święto Labor Day.
Wzorowane na Burning Manie imprezy regionalne organizowane są na całym świecie, m.in. w RPA (AfrikaBurn) czy w Hiszpanii (Nowhere).
Odniesienia w popkulturze
W serialu animowanym South Park (odc. „Die Hippie, Die” oraz „Coon vs. Coon & Friends”) festiwal pojawia się jako tło wydarzeń.
W serialu Zwariowany świat Malcolma (sezon 7, odcinek 1) cała rodzina Malcolma bierze udział w festiwalu.
W serialu Simpsonowie festiwal pojawia się m.in. w odcinku „Blazed and Confused”.
W serialu Shameless – Niepokorni Sheila próbuje namówić Franka na odwiedzenie festiwalu.
Akcja hiszpańskiego filmu fabularnego The Girl from the Song (2017) rozgrywa się podczas trwania imprezy Burning Man.
