Carl Sachs

Carl Sachs
Ilustracja
Portret Carla Sachsa autorstwa Maxa Oppenheimera
Data i miejsce urodzenia

14 lutego 1858
Jawor

Data i miejsce śmierci

26 grudnia 1943
Bazylea

Zawód, zajęcie

przedsiębiorca, kolekcjoner sztuki

Narodowość

niemiecka

Carl Israel Sachs (ur. 14 lutego 1858 w Jaworze, zm. 26 grudnia 1943 w Bazylei) – niemiecki przedsiębiorca; jeden z pierwszych kolekcjonerów sztuki we Wrocławiu liczący się w całej Europie.

Życiorys

Urodził się w Jaworze, w rodzinie żydowskiej, jako najstarsze z trojga dzieci Bernharda Sachsa i Rechy Frankenstein. W rodzinnym mieście uczęszczał do gimnazjum, a następnie praktykował w Offenbach nad Menem. Praktykę zawodową rozpoczął w Landeshut (obecnie Kamienna Góra), w firmie swojego wuja. Po jego śmierci przeprowadził się do Wrocławia, gdzie zatrudnił się w firmie Forell & Co., zajmującej się produkcją i handlem wyrobami pasmanteryjnymi. Jako kierownik doprowadził do poprawienia kondycji finansowej firmy i otworzenia jej filii w Berlinie i w Gdańsku. W 1888 roku ożenił się z córką właściciela firmy Moritza Forella i jego żony Augusty Forell, Margarete Forell, a w 1907 roku wprowadził się do świeżo wzniesionej willi zaprojektowanej przez Fritza Behrendta, znajdującej się przy Kleinburgstrasse 18/20 (obecnie ul. Januszowicka). Jego małżeństwo pozostało bezdzietne.

Działalność kolekcjonerska

Carl Sachs był poliglotą; posługiwał się biegle językiem angielskim, francuskim i włoskim. Znajomość języków uławiała mu podróżowanie po Europie i Afryce Północnej oraz zawieranie cennych znajomości i kontaktów wśród krytyków sztuki, m.in. poznał Juliusa Meier-Graefego i Karla Schefflera(inne języki), czy ekspertów m.in. Loÿsa Henriego Delteila(inne języki). Ten ostatni pomagał Sachsowi w tworzeniu kolekcji dzieł, głównie rycin i towarzyszył mu podczas licznych aukcji, na których Sachs nabywał prace. Na licytacji kolekcji Tadeusza Natansona zakupił liczne grafiki francuskich artystów; na aukcji drezdeńskiej kolekcji Rothermundta nabył Portret hrabiny Pourtales pędzla Renoira (dziś w posiadaniu Museu de Arte de São Paulo). Kolekcje dzieł Sachs powiększał, zakupując prace u berlińskich marszandów, m.in. u Paula Cassirera, od którego kupił obraz Portret Victora Jacquemonta z parasolem autorstwa Moneta.

Okres represji nazistowskich

W 1931 roku kryzys światowy zmusił Carla Sachsa do sprzedania części swojej kolekcji, głównie grafik europejskich mistrzów, za pośrednictwem renomowanych domów aukcyjnych Carla Gustava Boernera(inne języki) i Paula Cassirera(inne języki). Aukcje były poprzedzone wystawami: 22 października w amsterdamskim i berlińskim salonie Paula Cassirera oraz w lipskim Muzeum Sztuk Pięknych, gdzie 6 listopada odbyła się licytacja. W sumie wystawiono 460 prac m.in. Goyi, Corota, Muncha, Picassa, Toulouse-Lautreca, Whistlera oraz oryginalne rysunki Vincenta van Gogha. W 1933 roku, po dojściu nazistów do władzy Sachs, jako jeden z pierwszych, stał się ofiarą ich polityki. Został wykluczony z Kuratorium Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych. Od tego czasu Sachs sukcesywnie zabezpieczał swoją kolekcję. We wrześniu 1934 roku pierwsze cztery obrazy zostały zdeponowane w Kunsthaus w Zurychu. W 1935 w depozycie znajdowały się już dwadzieścia dwa płótna, m.in. dzieła Courbeta, Delacroix, Moneta, Pissarra, Sisleya i Renoira oraz malarzy niemieckich, m.in. Hansa von Marées’a, Hansa Thomy, Carla Spitzwega. Łącznie sześć szwajcarskich instytucji (Kunsthaus Zürich, Kunstmuseum Basel, Auktionshaus Gutekunst & Klippstein w Bernie, Kunstmuseum Winterthur, Kunstmuseum Luzern, Galerie Theodor Fischer w Lucernie, Kunsthalle Basel) przechowywało, wystawiało, kupowało lub pomagało w sprzedaży dzieł z jego kolekcji. Kolejne represje i nakładane podatki oraz opłaty na Żydów, w tym Judenvermögensabgabe(inne języki) (podatek od majątku żydowskiego, również od dzieł sztuki) i Reichsfluchtsteuer (podatek od wyjazdu z Rzeszy) doprowadziły Sachsa do ruiny. Musiał zebrać ponad pół miliona marek na zapłatę nałożonych podatków. W 1937 roku Sachs sprzedał firmę Brann & Moritz za kwotę 1 100 000 marek; firma M. Forell & Co. została zlikwidowana z powodu prześladowań.

Z wielkiego wrocławskiego majątku zostało mu 10 marek niemieckich. Według akt majątek Carla Sachsa na dzień 1 stycznia 1939 roku opiewał na kwotę 1 091 000 marek a według dokumentów odszkodowawczch wymieniono aktywa pieniężne w wysokości 1 171 510 marek. Dostęp do tych aktywów został Sachsowi zablokowany. W lutym 1939 roku wraz z żoną wyemigrował do Szwajcarii, a berlińskiego prawnika, Ernsta von Harnacka ustanowił powiernikiem swojego majątku. Pozostawione dzieła sztuki miały być zdeponowane w firmie spedycyjnej Knauer, a powiernik miał zapewnić ich bezpieczeństwo. Dzięki zdeponowanym dziełom w Szwajcarii, Sachs zaciągnął kredyty, które zapewniły mu środki do życia; w tym celu sprzedał też kilka obrazów za pośrednictwem marszanda Fritza Nathana. Ogółem do 1943 roku sprzedał trzynaście obrazów; 27 września 1940 roku Carl Sachs sprzedał obraz Sisleya Droga do Vie-d’Avray marszandowi Theodorowi Fischerowi z Lucerny, inną pracą był Portret Jacquemonta zakupiony do Kunsthaus w Zurychu i znajdujący się tam do dnia dzisiejszego.

Niecały rok po wyjeździe Sachsa z Wrocławia wszystkie pozostawione przez niego dzieła sztuki zostały przejęte przez państwo. Wśród zrabowanych dzieł znajdowało się około sześćdziesiąt obrazów, cztery rzeźby Georga Kolbego (głowa młodzieńca wykonana w wapieniu, terakotowa figurka siedzącej dziewczyny, wykonana w brązie figurka klęczącej kobiety) oraz liczne rysunki. Część z nich trafiła do muzeum miejskiego w Görlitz (Kulturhistorisches Museum Görlitz(inne języki)), zarządzanego wówczas przez Siegfrireda Asche (było to siedem obrazów m.in. Lovisa Corintha, Fritza von Uhdego i Wilhelma Trübnera oraz wspomniane rzeźby) oraz do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu, którego dyrektorem był Cornelius Müller-Hofstede. Pozostałe dzieła wywieziono do Berlina, gdzie z pomocą handlarzy sztuki Theodora Fischera(inne języki), Hansa Wendlanda(inne języki) i Karla W. Bümminga(inne języki) zostały sprzedane prywatnym kolekcjonerom.

Carl Sachs zmarł w Bazylei, w 1943 roku, jego żona Margarete zmarła 14 lipca 1940 .

Kolekcja Sachsa

Obrazy

Prawdopodobnie większość obrazów z kolekcji Sachsa była na co dzień prezentowana w jego willi, zdobiąc ściany budynku. Jednym z najważniejszych jej dzieł było płótno francuskiego malarza Auguste’a Renoira Portret hrabiny Pourtalès. W zbiorach znajdował się drugi obraz tego samego artysty, przedstawiający bukiet anemonów. Innymi cennymi płótnami były prace Moneta Portret Victora Jacquemonta, Courbeta, Delacroix, Pissarra i Sisleya, a także obrazy Maxa Liebermanna, Maxa Slevogta, Lovisa Corintha, Hansa von Marées’a i Carla Spitzwega oraz rzeźby Georga Kolbego(inne języki) Barlacha (dwupostaciowa rzeźba pt. „Żałoba”). Oprócz dzieł artystów francuskich i niemieckich, posiadał prace holenderskich mistrzów: Davida Teniersa Młodszego i Jacoba Ruysdaela. Jego obrazy były fotografowane i następnie prezentowane w różnych publikacjach, m.in. w wielotomowej publikacji poświęconej wielkim stylom sztuki, wydanej w latach 20. i 30 XX wieku przez berlińskie wydawnictwo Propylaen, pt. Propyläen Kunstgeschichte czy w monografii Juliusa Meiera-Graefego.

Grafiki i rysunki

Głównym zainteresowaniem Carla Sachsa cieszyły się grafiki. W swojej kolekcji posiadał prace niemieckich artystów: Ludwiga Richtera, Hansa von Marées’a, Käthe Kollwitz oraz rysunki Adolpha von Menzla. Do ulubionych artystów należał Félicien Rops, posiadał jego trzydzieści grafik nabytych od przyjaciół artysty i biografa Leina Dommartina i Eugena Rodriguesa oraz Edvard Munch, posiadał czterdzieści jeden jego grafik. W kolekcji Sachsa znajdowały się również grafiki innych współczesnych artystów europejskich: Louisa Legranda(inne języki) i Adolpha Willette’a. Prace te zostały zaprezentowane na wystawie w 1916 roku. Po zakończeniu I wojny światowej Sachs rozpoczął intensywne gromadzenie grafik i rysunków. Jego zbiory pokazano w 1929 roku, na wystawie w budynku Generalnej Komendy przy Schweidnitzer Strasse 35 (obecnie ulicy Świdnickiej, budynek nie istnieje) zainicjowanej przez Towarzystwo Przyjaciół Sztuki (Gesellschaft der Kunstfreunde). Na wystawie prezentowano tylko prace znajdujące się w kolekcji Sachsa, około stu czterdziestu grafik; wśród nich znajdowały się prace Honore Daumiera, Henri de Toulouse-Lautreca, Edvarda Muncha i Andersa Zorna.

W 1931 roku Sachs swój zbiór grafik i rysunków niemieckich artystów podarował Śląskiemu Muzeum Sztuk Pięknych. Dla tych dzieł, we wnętrzu muzeum, zorganizowano specjalną wystawę. Wśród podarowanych dzieł znalazły się grafiki Maxa Liebermanna (24 prac, z czego 16 grafik zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie), Maxa Slevogta (27 prac, z czego 17 grafik zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie), Hansa Meida(inne języki) (42 prace), Lovisa Corintha (22 ryciny), Maxa Klingera (25 prac), Wilhelma Leibla (9 rycin, 8 z nich zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie) czy Käthe Kollwitz (14 prac, z czego 11 grafik zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie). W 1932 roku Sachs przekazał do muzeum grafiki Waltera Klemma(inne języki). Ogółem Sachs przekazał ponad trzysta prac do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu, z czego 115 znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Wystawy prac

Portret hrabiny Pourtales pędzla Renoira, wraz z osiemnastoma innymi obrazami ze zbiorów Sachsa, mieszkańcy ówczesnego Wrocławia mogli podziwiać na czwartej wystawie współczesnego malarstwa w Śląskim Muzeum Sztuk Pięknych, zorganizowanej wiosną 1911 roku. Pięć lat później, w 1916 roku, w salonie sztuki Ernsta Arnolda przygotowano ekspozycję, na którą złożyły się wyłącznie obrazy i grafiki ze zbiorów Carla Sachsa. Dochód z wystawy Sachs przeznaczył dla kasy zapomogowej „Nationaler Frauendienst” (Narodowej Służy Kobiet). W kolejnych latach Sachs często wypożyczał obrazy ze swojej kolekcji na różne międzynarodowe wystawy sztuki, m.in. na wystawę w Bazylei i Zurychu w 1917 roku, na wystawę w Berlinie w 1922 i 1926 roku, Zurychu w 1923.

Powojenne losy kolekcji Sachsa

Po 1945 roku większość dzieł z kolekcji Carla Sachsa zaginęła lub znalazła się w kolekcjach na całym świecie. W centralnym punkcie Zbiórkowym Aliantów odnaleziono tylko jeden obraz z jego kolekcji, większość obrazów ze Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie, w tym obraz Langhammera, dwa rysunki Menzla i rysunek piórkiem de Vliegera.

Zwrot dzieł obrazów, które zostały zrabowane lub sprzedane jeszcze przed 1939 rokiem, czyli przed wyjazdem Sachsa do Szwajcarii jest przedmiotem dyskusji prawnej. Według jednych, Sachs sprzedawał obrazy, nie będąc pod bezpośrednią presją faszystowskich władz (wyjechał z Niemiec w 1939 roku). Druga strona argumentuje, że konfiskaty majątków Żydów, ich wywłaszczenie lub wysprzedawanie kolekcji dzieł po zaniżonej wartości należy klasyfikować jako represje faszystowskie i podlegają pod ustalenia konferencji waszyngtońskiej z 1989 roku w sprawie dzieł sztuki skonfiskowanych przez nazistów po 1933 roku. Ustalenia te wzywają do „sprawiedliwego i uczciwego” rozwiązania kwestii majątku utraconego w wyniku prześladowań, nawet jeśli nie doszło do bezpośredniej grabieży, stawiając na pierwszym miejscu zadośćuczynienie moralne ponad ścisłym ciężarem dowodowym, takim jak udowodnienie złej wiary przy nabywaniu. W 2009 roku sporządzono tzw. Deklarację terezińską, opowiadającą się za indywidualnym rozstrzyganiem sporów, bez konieczności wszczynania postępowania sądowego, co formalizowało roszczenia spadkobierców do utraconych dzieł sztuk. Do tych zasad odnosiła się ugoda Kunsthaus Zürich zawarta w 2024 roku ze spadkobiercami Sachsa, która zakładała sprzedaż Moneta i podział dochodów ze spadkobiercami, unikając pełnej restytucji, przy jednoczesnym uznaniu przymusu; Kunstmuseum Bern przyjęło inną postawę i zdecydowało się na całkowity zwrot dzieła Alfreda Sisleya „Le Chemin des Bois à Ville-d'Avray” w 2024 roku

Obrazy w kolekcji

Lista dzieł w kolekcji
Lp. Tytuł obrazu Autor Losy obrazu Obraz
1 Portret Carla Sachsa Leo Samberger(inne języki)
2 Martwa natura z homarem i ostrygami
olej na płótnie
(60 × 75 cm)
Francois Bonvin(inne języki) obraz został skonfiskowany w 1940 roku; miejsce pobytu nieznane
3 Dysputa filozofów
grafika
Jean Baptiste Camille Corot
4 Kobieta w futrze
1917
olej na płótnie
(70 × 60 cm)
Waldemar Coste(inne języki) Obraz został skonfiskowany w 1940 roku, miejsce przechowywania nie jest znane
5 Portret Charlotte Berend
1903
olej na płótnie
(80 × 90 cm)
Lovis Corinth
6 Widok z okolic Ornans Gustave Courbet
7 Martwa natura z jabłkami
olej na płótnie
1846/47
(45,5 × 55 cm)
Gustave Courbet Od 1916 roku obraz znajdował się w kolekcji Carla Sachsa, 14.05.1940 Galerie Fischer Luzern, Pierre Dubied Neuchatel (1950), Galerie Fischer Luzern (1986); Kolekcja prywatna; W 2018 roku zawarto ugodę ze spadkobiercami
8 szkic do Masakry na Chios
1824
Eugène Delacroix Obraz po II WŚ trafił do kolekcji Görana Bergengrena
9 Wieś z młynem
olej na płótnie
Victor Dupre(inne języki)
10 Leśny pejzaż z mostem
olej na kartonie
(22,5 × 33 cm)
Adolf Dressler
11 Widok wsi latem
olej na kartonie
(16 × 26 cm)
Adolf Dressler
12 Wieśniak
grafika
Vincent van Gogh
13 Malarka w atelier
1882
olej na płótnie
(88 × 68 cm)
Hugo van Haberman(inne języki) Obraz został skonfiskowany w 1940 roku, miejsce przechowywania nie jest znane
14 Pejzaż włoski Joseph Anton Koch
15 Pejzaż tyrolski
olej na płótnie
Joseph Anton Koch
16 Wiejska dziewczyna
olej na płótnie
(55 × 19 cm)
Arthur Langhammer(inne języki) Obraz został skonfiskowany w 1940 roku i przekazany do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu; po 1945 trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie
17 Wycieczka na wieś
grafika
Henri de Toulouse-Lautrec
18 Król Albert Saksonii
olej na płótnie
(58,5 × 49 cm)
Franz von Lenbach Obraz skonfiskowany. Obecnie miejsce przechowywania nieznane
18 Po kąpieli
olej na płótnie
(62 × 90 cm)
Max Liebermann W 1940 roku obraz trafił do Muzeum Würth; status obrazu został polubownie rozstrzygnięty
19 Portret Ernsta Seegera
1899
olej na płótnie
(60,5 × 46 cm)
Wilhelm Leibl Obecnie w kolekcji Kunsthalle w Bremie
20 Stare miasto nad wodą Klaes Molenaer
21 Autoportret
1862
olej na płótnie
(60 × 70 cm)
Hans von Marées Obraz nabyty bezpośrednio od przyjaciela Mareesa, malarza Ernsta Kundego; od 1940 roku w kolekcji Oskara Reinharta, Winterthur; Kunstmuseum Winterthur – Reinhart am Stadtgarten, dawniej Muzeum Oskara Reinharta (od 1951);
22 Portret Victora Jacquemonta z parasolem
olej na płótnie
(99 × 61 cm)
Claude Monet Kunsthaus Zürich
23 W ogrodzie
olej na płótnie
(43 × 6 cm)
Adolphe Joseph Thomas Monticelli Obraz skonfiskowany w 1940 roku. Obecnie miejsce przechowywania nieznane
24 Autoportret
1895
grafika
Edvard Munch
25 Portret Carla Sachsa
1917
43,9 × 29,7 cm
akwaforta
Max Oppenheimer(inne języki) Leopold Museum, Wieden
26 Rodzina Arlekina
1905
grafika
Pablo Picasso
27 Pasterka
1824
60x 37 cm
olej na płótnie
Camille Pissarro Obecnie kolekcja w Wielkiej Brytanii
29 Włoski pejzaż górski Cornelis van Poelenburgh
30 Kobieta siedząca nago
olej na płótnie
(95 × 75 cm)
Hans Purrmann(inne języki) Obraz skonfiskowany w 1940 roku; w 1941 roku znajdował się w kolekcji Dr. Ingrid Spindler. Obecnie miejsce przechowywania nieznane
31 Portret hrabiny Pourtalès
olej na płótnie
94 × 73 cm
Auguste Renoir
32 Bukiet anemonów
martwa natura
Auguste Renoir W 1910 roku obraz został nabyty od malarza przez Friedricha i Barbarę Thurneyssen, Wessling; Carl Sachs, Wrocław 1920–1939/40; Fritz Nathan, St. Gallen; kolekcja prywatna, Szwajcaria.
33 Jacob van Ruisdael
33 Autoportret Leo Samberger(inne języki)
34 Akt kobiety w pozie stojącej
olej na płótnie
Johann Gottfried Schadow
35 Droga do Vie-d’Avray
olej na płótnie
(50 × 61 cm)
Alfred Sisley
36 Leśna droga
1906
olej na płótnie
(76 × 62 cm)
Max Slevogt W 1992 roku znajdował się w Galerie Unger w Monachium
37 Żniwiarz
1860-1865
olej na płótnie
(32,5 × 54 cm)
Carl Spitzweg
38 Prasowaczka Théophile Alexandre Steinlen
39 Widok Olevano
1875
olej na płótnie
(70 × 40 cm)
Carl Schuch(inne języki) Obraz został skonfiskowany w 1940 roku i przekazany do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych
40 Tańczący wieśniacy
olej na desce
(35,5 × 25 cm)
David Teniers Młodszy
41 Pejzaż szwarcwaldzki
1886
olej na kartonie
(56 × 74 cm)
Hans Thoma W 1939 lub 1940 obraz trafił do Fritza Nathana, następnie znajdował się w Galerie Fischer (Lucerna); w kolekcji prywatnej w Szwajcarii; w 1983 roku obraz zakupiła Staatliche Kunsthalle Karlsruhe; w 2022 roku obraz został zwrócony spadkobiercom.
42 Morski stwór
1886
olej na płótnie
(33 × 26,5 cm)
Hans Thoma Obraz został skonfiskowany w 1940 roku i przekazany do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych
43 Krowy na łące Constant Troyon
44 Belgijka
1874
olej na płótnie
(56 × 47 cm)
Wilhelm Trübner(inne języki) Obraz zwrócony w 2001 roku spadkobiercom Sachsa przez muzeum w Görlitz
45 Spacer w lesie
1876
olej na płótnie
Wilhelm Trübner(inne języki)
46 Dziewczyna w ogrodzie
1899
olej na płótnie
(82 × 48 cm)
Wilhelm Trübner(inne języki)
47 Portret Anny Uhde
1890
olej na płótnie
(61 × 49 cm)
Fritz von Uhde Obraz został skonfiskowany w 1940 roku; miejsce pobytu nieznane
48 Portret trzech córek w ogrodzie
1898
olej na płótnie
(31 × 40 cm)
Fritz von Uhde Obraz został zwrócony potomkom Sachsa w 2001 roku przez muzeum w Görlitz i wystawiony na sprzedaż w domu aukcyjnym Christie’s
49 Wracające z pola kobiety
1873
olej na płótnie
(73 × 103 cm)
Fritz von Uhde Obraz po konfiskacie miał trafić do przyszłego muzeum w Linzu, ostatecznie przechowywany był w składnicach pod Monachium
50 Brama
1879-1880
grafika
James McNeill Whistler
51 Marine
grafika (37 × 52 cm)
Simon de Vlieger
52 Dziewczyna w hiszpańskim stroju
olej na płótnie
(82,5 × 64,5 cm)
Albert Weisgerber Obraz zwrócony potomkom Sachsa przez muzeum w Görlitz
53 Krowy u wodopoju
1902
olej na płótnie
Heinrich von Zügel(inne języki)