Kapucynka (rodzaj)

Kapucynka
	Cebus
	Erxleben, 1777
	; Młody samiec kapucynki białoczelnej (C. albifrons)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Infragromada	łożyskowce
Rząd	naczelne
Podrząd	wyższe naczelne
Infrarząd	małpokształtne
Parworząd	małpy szerokonose
Rodzina	płaksowate
Podrodzina	kapucynki
Rodzaj	kapucynka
	Typ nomenklatoryczny
	Simia capucina Linnaeus, 1758
Synonimy
	Aegipan Rafinesque, 1815; Calyptrocebus Reichenbach, 1862; Eucebus Reichenbach, 1862; Otocebus Reichenbach, 1862; Pseudocebus Reichenbach, 1862;
	Aegipan Rafinesque, 1815; Calyptrocebus Reichenbach, 1862; Eucebus Reichenbach, 1862; Otocebus Reichenbach, 1862; Pseudocebus Reichenbach, 1862;
Gatunki
	4 gatunki – zobacz opis w tekście
	4 gatunki – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Kapucynka (Cebus) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny kapucynek (Cebinae) w obrębie rodziny płaksowatych (Cebidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Południowej.

Morfologia

Długość ciała 33–51 cm, ogona 35–55 cm; masa ciała 1,7–4,7 kg.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1777 roku niemiecki przyrodnik i weterynarz Johann Christian Polycarp Erxleben w książce własnego autorstwa poświęconej systematyce zwierząt. Erxleben wymienił kilka gatunków – Cebus lugubris Erxleben, 1777 (nomen dubium), Simia Capucina Linnaeus, 1758, Simia Apella Linnaeus, 1758, Simia Fatuellus Linnaeus, 1766, Simia Belzebul Linnaeus, 1766, Simia Seniculus Linnaeus, 1766, Simia Paniscus Linnaeus, 1758, Simia Trepida Linnaeus, 1766 (= Simia Apella Linnaeus, 1758) i Simia Sciurea Linnaeus, 1758 – z których gatunkiem typowym jest Simia Capucina Linnaeus, 1758 (kapucynka czarno-biała).

Etymologia

Cebus: gr. κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’.
Aegipan: w mitologii greckiej Aegipan (gr. Αιγιπαν Aigipan; αιξ aix, αιγος aigos ‘koza’; Παν Pan ‘Pan’) było inną nazwą Pana nadaną mu z powodu jego kozich kończyn, rogów i uszu.
Calyptrocebus: gr. καλυπτρα kaluptra ‘welon’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił 14 gatunków – Cebus albus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 (nomen dubium), Cebus barbatus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 (nomen dubium), Simia trepida Linnaeus, 1766 (= Simia Apella Linnaeus, 1758), Simia albifrons von Humboldt, 1811, Cebus chrysopus Lesson, 1827 (= Simia albifrons von Humboldt, 1811), Cebus gracilis Spix, 1823 (= Simia albifrons von Humboldt, 1811), Cebus versicolor Pucheran, 1845, Simia Capucina Linnaeus, 1758, Simia hypoleuca von Humboldt, 1811 (= Simia Capucina Linnaeus, 1758), Cebus olivaceus Schomburgk, 1848, Cebus nigrivittatus J.A. Wagner, 1848 (= Cebus olivaceus Schomburgk, 1848), Cebus paraguayanus Reichenbach, 1862 (= Cebus olivaceus Schomburgk, 1848), Simia Apella Linnaeus, 1758 i Cebus libidinosus Spix, 1823 – nie określając gatunku typowego.
Eucebus: gr. ευ eu ‘dobry, typowy’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił 8 gatunków – Cebus (Eucebus) fistulator Reichenbach, 1862 (= Simia Apella Linnaeus, 1758), Cebus griseus Desmarest, 1821 (= Simia Apella Linnaeus, 1758), Monachus F. Cuvier, 1820, Cebus macrocephalus Spix, 1823, Cebus cucullatus Spix, 1823, Cebus robustus Kuhl, 1820, Simia variegata É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1811 (nomen dubium) i Cebus crassiceps Pucheran, 1857 (nomen dubium) – nie określając gatunku typowego.
Otocebus: gr. ους ous, ωτος ōtos ‘ucho’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił 10 gatunków – Simia cirrifera É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 (nomen dubium), Cebus cristatus F. Cuvier, 1829 (nomen dubium), Cebus frontatus Kuhl, 1820 (nomen dubium), Cebus hypomelas Pucheran, 1857 (nomen dubium), Cebus lunatus Kuhl, 1820 (nomen dubium), Cebus niger É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 (nomen dubium), Simia Fatuellus Linnaeus, 1766, Cebus elegans I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1851 (= Cebus libidinosus Spix, 1823), Cebus azarae Rengger, 1830 (= Callithrix Cay Illiger, 1815) i Cebus vellerosus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1851 – nie określając gatunku typowego.
Pseudocebus: gr. ψευδος pseudos ‘fałszywy’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił 3 gatunki – Cebus unicolor Spix, 1823, Simia flavia von Schreber, 1799 i Saïmiris ochroleucus Reichenbach, 1862 (species inquirenda) – nie określając gatunku typowego.

Podział systematyczny

W obrębie rodzaju wyróżnia się od czterech do piętnastu gatunków, zachodzi potrzeba gruntownej rewizji taksonomicznej rodzaju; tutaj klasyfikacja za Mammal Diversity Database:

Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa	Podgatunki	Rozmieszczenie geograficzne	Podstawowe wymiary	Status IUCN
Cebus albifrons	(Humboldt, 1812)	kapucynka białoczelna	gatunek monotypowy	Wenezuela, Kolumbia, Brazylia, Ekwador, Peru i Boliwia; zakres wysokości: 0–2000 m n.p.m.	DC: 35–51 cm DO: 39–50 cm cm MC: 1,2–4,7 kg	LC
Cebus olivaceus	Schomburgk, 1848	kapucynka oliwkowa	gatunek monotypowy	Wenezuela, Trynidad i Tobago, region Gujana i Brazylia; zakres wysokości: 0–2000 m n.p.m.	DC: 37–46 cm DO: 45–55 cm MC: 2,3–4,2 g	LC
Cebus kaapori	Queiroz, 1992	kapucynka reliktowa	gatunek monotypowy	endemit Brazylii; zakres wysokości: poniżej 200 m n.p.m.	DC: 37–46 cm DO: 40–55 cm MC: 2,4–3 g	CR
Cebus capucinus	(Linnaeus, 1758)	kapucynka czarno-biała	gatunek monotypowy	Honduras, Nikaragua, Kostaryka, Panama, Kolumbia i Ekwador; zakres wysokości: 0–2100 m n.p.m.	DC: 33–45 cm DO: 35–55 cm MC:1,5–4 g	VU

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, VU – gatunek narażony, CR – gatunek krytycznie zagrożony.

Uwagi

↑ Nomen nudum.
↑ Podgatunek S. apella.
1 2 Podgatunek C. albifrons.
1 2 Podgatunek Sapajus apella.
↑ Podgatunek Sapajus nigritus.
↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 J.Ch.P. Erxleben: Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates: cum synonymia et historia animalium: Classis I. Mammalia. Lipsiae: Impensis Weygandianis, 1777, s. 44. (łac.).
↑ C.S. Rafinesque: Analyse de la nature, or, Tableau de l’univers et des corps organisés. Palerme: Aux dépens de l’auteur, 1815, s. 53. (fr.).
1 2 3 Reichenbach 1862 ↓, s. 55.
↑ Reichenbach 1862 ↓, s. 56.
1 2 3 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 38–39. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 190–192. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Cebus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-05].
1 2 3 4 5 A.B. Rylands, R.A. Mittermeier, B.M. Bezerra, F.P. Paim & H.L. Queiroz: Family Cebidae (Squirrel Monkeys and Capuchins). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 407–414. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 123–124. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ Palmer 1904 ↓, s. 166.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 81.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 155.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 272.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 487.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 590.
1 2 3 N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, J. Zijlstra & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.13) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2024-09-28]. (ang.).
↑ Taxonomy: Cebus – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-09-28]. (ang.).

Bibliografia

H.G.L. Reichenbach: Die vollsteändigste Naturgeschichte der Affen. Dresden und Leipzig: Expedition der vollstèandigsten Naturgeschichte, 1862, s. 1–204. (niem.).
T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).

[2] Nomen nudum.

[11] Podgatunek S. apella.

[alb-15] 1 2 Podgatunek C. albifrons.

[ap-17] 1 2 Podgatunek Sapajus apella.

[19] Podgatunek Sapajus nigritus.

[22] DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

[Erxleben-1] 1 2 J.Ch.P. Erxleben: Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates: cum synonymia et historia animalium: Classis I. Mammalia. Lipsiae: Impensis Weygandianis, 1777, s. 44. (łac.).

[Rafinesque-3] C.S. Rafinesque: Analyse de la nature, or, Tableau de l’univers et des corps organisés. Palerme: Aux dépens de l’auteur, 1815, s. 53. (fr.).

[CITEREFReichenbach1862[https://archive.org/stream/dievollstandigst21862reic#page/54/mode/2up_55]-4] 1 2 3 Reichenbach 1862 ↓, s. 55.

[CITEREFReichenbach1862[https://archive.org/stream/dievollstandigst21862reic#page/56/mode/2up_56]-5] Reichenbach 1862 ↓, s. 56.

[Cichocki&inni-6] 1 2 3 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 38–39. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-7] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 190–192. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Wilson&Reeder-8] D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Cebus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-05].

[hmw-9] 1 2 3 4 5 A.B. Rylands, R.A. Mittermeier, B.M. Bezerra, F.P. Paim & H.L. Queiroz: Family Cebidae (Squirrel Monkeys and Capuchins). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 407–414. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).

[amw-10] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 123–124. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/174/mode/1up_166]-12] Palmer 1904 ↓, s. 166.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/45655237_81]-13] Palmer 1904 ↓, s. 81.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/163/mode/1up_155]-14] Palmer 1904 ↓, s. 155.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/280/mode/1up_272]-16] Palmer 1904 ↓, s. 272.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/495/mode/1up_487]-18] Palmer 1904 ↓, s. 487.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/598/mode/1up_590]-20] Palmer 1904 ↓, s. 590.

[mdd-21] 1 2 3 N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, J. Zijlstra & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.13) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2024-09-28]. (ang.).

[23] Taxonomy: Cebus – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-09-28]. (ang.).