Chris French

Christopher Charles French
Ilustracja
Chris French (2011)
Państwo działania

 Wielka Brytania

Data urodzenia

6 kwietnia 1956

Zawód, zajęcie

psycholog

doktor
Specjalność: psychologia anomalistyczna
nauczyciel akademicki
Uczelnia

Goldsmiths, Uniwersytet Londyński(inne języki)

Stanowisko

profesor emeritus psychologii

Multimedia w Wikimedia Commons

Christopher Charles French, znany jako Chris French (ur. 6 kwietnia 1956) – brytyjski psycholog zajmujący się psychologią anomalistyczną, czyli badaniem doświadczeń uznawanych za paranormalne i poszukiwaniem ich wyjaśnień w znanych mechanizmach psychologicznych i fizycznych, bez zakładania, że zjawiska paranormalne istnieją. Bada, dlaczego ludzie wierzą w zjawiska paranormalne i skąd biorą się doświadczenia anomalne, czyli przeżycia odbierane jako niewytłumaczalne. Poza działalnością akademicką French często występuje w radiu i telewizji, przedstawiając sceptyczne spojrzenie na twierdzenia dotyczące zjawisk paranormalnych.

Jest profesorem emeritusem psychologii w Goldsmiths, University of London. W 2000 roku założył tam Jednostkę Badawczą Psychologii Anomalistycznej (ang. Anomalistic Psychology Research Unit, APRU), którą kieruje. French uważa, że twierdzenia o zjawiskach paranormalnych należy traktować jako przedmiot poważnych badań nad stojącymi za nimi mechanizmami psychologicznymi. Prowadził badania nad różnymi zjawiskami paranormalnymi, w tym nad domniemanymi zdolnościami parapsychicznymi, duchami i uprowadzeniami przez UFO. W Goldsmiths prowadził kurs psychologii anomalistycznej. Opublikował ponad 150 artykułów w czasopismach psychologicznych oraz rozdziałów w pracach zbiorowych, a wyniki badań przedstawiał na konferencjach i sympozjach. French zajmuje się także popularyzacją nauki – był redaktorem naczelnym magazynu „The Skeptic(inne języki)” i pisał felietony do dziennika „The Guardian”. Regularnie występuje w mediach, przedstawiając sceptyczne spojrzenie na wątpliwe twierdzenia, a także w panelach dyskusyjnych.

Kariera

Po uzyskaniu doktoratu French prowadził kursy dla dorosłych, na których poruszał także tematykę astrologii i postrzegania pozazmysłowego.

W latach 1997–2000 kierował Katedrą Psychologii w Goldsmiths College na Uniwersytecie Londyńskim(inne języki), a w 2000 roku założył tam Jednostkę Badawczą Psychologii Anomalistycznej (ang. Anomalistic Psychology Research Unit, APRU). Na emeryturę przeszedł w 2020 roku, zachowując tytuł profesora emeritusa i kierownictwo APRU.

O znaczeniu psychologii anomalistycznej powiedział w wywiadzie dla australijskiego podcastu „The Skeptic Zone”:

Kolejne sondaże opinii publicznej mówią nam, że większość populacji w taki czy inny sposób wyraża wiarę w zjawiska paranormalne. Większość ludzi w dowolnym badaniu poprze przynajmniej jedno twierdzenie paranormalne. Otóż albo oznacza to, że siły paranormalne naprawdę istnieją, albo mówi nam to coś naprawdę interesującego o ludzkiej psychice. Tak więc tak czy inaczej zdecydowanie powinniśmy traktować tego typu twierdzenia poważnie i próbować zrozumieć, co się dzieje.

Przedmiotem jego badań jest psychologia wierzeń paranormalnych i doświadczeń anomalnych. Poza działalnością akademicką, taką jak wystąpienia konferencyjne i gościnne wykłady w innych ośrodkach, często występuje w radiu i telewizji, przedstawiając sceptyczne spojrzenie na twierdzenia dotyczące zjawisk paranormalnych. Jako ekspert komentował twierdzenia dotyczące zdolności parapsychicznych, odzyskanych wspomnień, telepatii oraz uzdrawiania wiarą(inne języki). Wypowiadał się też o duchach, uprowadzeniach przez UFO, porażeniu przysennym i astrologii.

Działalność akademicka

W ramach studiów psychologicznych BSc (Hons) w Goldsmiths prowadził kurs psychologii anomalistycznej. Uzyskał status Chartered Psychologist, czyli brytyjski status zawodowy dyplomowanego psychologa, nadawany przez Brytyjskie Towarzystwo Psychologiczne(inne języki), którego jest członkiem w stopniu Fellow. Ten sam stopień ma w Royal Society of Arts, ang. Institute for Cultural Research i Komitecie Badań Sceptycznych. Był członkiem naukowej rady doradczej ang. British False Memory Society, organizacji zajmującej się sporem o wiarygodność tzw. odzyskanych wspomnień, oraz dyrektorem brytyjskiego oddziału ang. Centre for Inquiry, będącego sekcją Humanists UK(inne języki). Jest patronem tej organizacji.

Podczas wywiadu dla podcastu „The Skeptic Zone” w 2014 roku French przyznał, że jeszcze długo w dorosłym życiu wierzył w zjawiska paranormalne, a inny sposób wyjaśnienia takich doświadczeń uświadomiła mu książka Jamesa Alcocka(inne języki):

Sam w pewnym sensie wpadłem w tę pułapkę... Byłem kiedyś wierzącym, prawdziwie wierzącym aż do dość późnego okresu dorosłości. I to lektura jednej konkretnej książki Jamesa Alcocka(inne języki), zatytułowanej Parapsychology: Science or Magic, uświadomiła mi, że istnieje inny sposób wyjaśnienia wszystkich tych niezwykłych doświadczeń – i to taki, który naprawdę wydał mi się bardzo sensowny!

Jest autorem lub współautorem ponad 150 artykułów i rozdziałów poświęconych szerokiemu spektrum zagadnień psychologicznych. Jego prace ukazywały się w „Journal of Abnormal Psychology”, „Quarterly Journal of Experimental Psychology”, „The Lancet” oraz „British Journal of Psychology(inne języki)”.

19 sierpnia 1996 roku zorganizował zintegrowaną sesję referatową „Psychologia wierzeń paranormalnych i pseudonaukowych” podczas XXVI Międzynarodowego Kongresu Psychologii. Wygłosił na niej wraz ze współpracownikami z Goldsmiths’ College referat PSI in the eye of the beholder? Sheep-goat differences in judging paranormal evidence. Przedstawił w nim trzy eksperymenty, w których badani oceniali spreparowane dowody rzekomo pochodzące z badań parapsychologicznych. Osoby wierzące w zjawiska paranormalne („owce”) wyżej niż niewierzące („kozy”) oceniały zgodność materiału i prawdopodobieństwo działania ESP nawet wtedy, gdy zgodność była całkowicie przypadkowa.

We wrześniu 1996 roku wygłosił referat podczas dorocznego British Science Festival organizowanego przez British Science Association(inne języki) na Uniwersytecie w Birmingham.

W lipcu 1997 roku wraz z Susan Blackmore przedstawił referat Population stereotypes and paranormal belief na Piątym Europejskim Kongresie Psychologii w Dublinie. Przedstawił referat na konferencji Paranormal and Superstitious Beliefs: A Skeptical Examination na Manchester Metropolitan University(inne języki) 13 listopada 1998 roku.

W lipcu 1999 roku przedstawił referat na konferencji Parapsychology: Current Status and Future Prospects, współorganizowanej przez Association for Skeptical Enquiry i Goldsmiths College, a także wygłosił referat na Szóstym Europejskim Kongresie Psychologii w Rzymie. W lutym 2001 roku wygłosił wykład na zaproszenie Institute for Cultural Research w Królewskim Towarzystwie Medycznym(inne języki). Referaty, których był współautorem, przedstawiono też na dorocznej konferencji Brytyjskiego Towarzystwa Psychologicznego(inne języki) w Glasgow (marzec 2001) i na Europejskim Kongresie Psychologii w Londynie (lipiec 2001).

W 2001 roku French zbadał efekty uzdrawiania kryształami, a wyniki sugerowały, że są to w znacznej mierze efekty placebo. Osiemdziesięciu ochotnikom rozdano kwestionariusz mierzący poziom ich wiary w zjawiska paranormalne. Następnie dano im coś, co – jak im powiedziano – było prawdziwym kryształem, i poproszono ich o kilkuminutową medytację, a potem o zrelacjonowanie doznanych wrażeń. Połowa badanych w rzeczywistości otrzymała fałszywe, plastikowe kryształy. French nie stwierdził żadnej różnicy między odczuciami relacjonowanymi przez obie grupy.

French wraz ze współpracownikami przeprowadził eksperyment dotyczący pól elektromagnetycznych (EMF) oraz fal dźwiękowych o częstotliwości niższej od progu słyszalności (infradźwięków) – zjawisk kojarzonych z miejscami rzekomo nawiedzonymi. Badacze zbudowali „nawiedzony pokój”, w którym sterowali tymi czynnikami; eksperyment nie wykazał związku przyczynowego między nimi a doświadczeniami badanych. Wyniki ogłoszono w 2009 roku w czasopiśmie „Cortex”.

W badaniu kierowanym przez Frencha, opublikowanym w 2008 roku w czasopiśmie „Cortex”, przeanalizowano psychologię osób, które wierzyły, że zostały uprowadzone przez kosmitów.

W styczniu 2010 roku French został wybrany na członka (Fellow) Komitetu Badań Sceptycznych.

French, Richard Wiseman i Stuart Ritchie(inne języki) przeprowadzili trzy próby replikacji eksperymentu Daryla Bema(inne języki), którego wyniki miały świadczyć o prekognicji, czyli rzekomej zdolności poznawania przyszłych zdarzeń. W eksperymencie tym ćwiczenie wykonane już po teście pamięciowym miało poprawiać jego wcześniejszy wynik. Żadna z trzech prób replikacji (łącznie 150 uczestników) nie wykazała statystycznie istotnego efektu i nie potwierdziła wyniku Bema. Wysoko notowane czasopisma, do których się zwrócili, szybko odrzuciły ich pracę, po czym opublikowali ją w „PLOS One”.

Podejście do psychologii anomalistycznej

W wywiadzie dla „Polityki” z 2014 roku French mówił, że przez dłuższy czas miał poczucie, iż jego zainteresowania badawcze były na uczelni tolerowane, ale nie wspierane; zaznaczył zarazem, że nastawienie to zmienia się na korzyść. Uzasadniając potrzebę takich badań, przywoływał skalę wierzeń paranormalnych. Powołując się na wyniki sondaży, mówił, że od 40 do 50% mieszkańców Europy, Stanów Zjednoczonych i Ameryki Łacińskiej uważa telepatię za możliwą, a trzy czwarte dorosłych Amerykanów wierzy w co najmniej jedno zjawisko paranormalne.

Popularyzacja nauki

French redagował brytyjski magazyn „The Skeptic(inne języki)” od 2001 roku przez ponad dekadę. Kierował odnowieniem formuły pisma – zwiększono wówczas jego objętość z 28 do 40 stron i powołano redakcyjną radę doradczą, w której skład weszli m.in. Tim Minchin, Stephen Fry, Richard Wiseman i Simon Singh. W latach 2009–2016 French był felietonistą dziennika „The Guardian”, w którym pisał o sceptycyzmie i psychologii anomalistycznej.

Regularnie występuje w radiu i telewizji, przedstawiając sceptyczną ocenę twierdzeń o zjawiskach paranormalnych.

W 1997 roku był jednym z trzech sceptyków zasiadających w panelu 90-minutowej debaty na żywo o UFO, wyemitowanej w programie Strange but True?(inne języki) z okazji przypadającej wówczas 50. rocznicy początku współczesnych doniesień o UFO.

Chris French przemawia z mównicy podczas World Skeptics Congress 2012 w Berlinie
Chris French na World Skeptics Congress w Berlinie w 2012 roku

Od 2013 roku organizuje spotkania grupy Greenwich Skeptics in the Pub(inne języki).

French był zapowiadanym gościem specjalnym Australian Skeptics National Convention, zjazdu sceptyków zaplanowanego na 22–24 listopada 2013 roku.

W 2017 roku French wziął udział w 17. Europejskim Kongresie Sceptyków (ESC), który odbył się na Starym Mieście we Wrocławiu. Kongres zorganizowały Klub Sceptyków Polskich oraz Český klub skeptiků Sisyfos (czeski klub sceptyków). Wystąpił tam w panelu poświęconym egzorcyzmom. Panelowi przewodniczył Amardeo Sarma(inne języki), a uczestniczyli w nim także Mariusz Błochowiak, Konrad Szołajski i Jakub Kroulík(inne języki).

Wybrane publikacje

Książki autorskie

  • Chris French, The Science of Weird Shit: Why Our Minds Conjure the Paranormal, Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, 2024, ISBN 978-0-262-04836-1 (ang.).

Książki pod redakcją

  • Christopher C. French, Anna Stone (red.), Anomalistic Psychology: Exploring Paranormal Belief and Experience, London: Palgrave MacMillan, 2014, ISBN 978-1-4039-9571-1 (ang.).
  • Christopher C. French, Wendy M. Grossman (red.), Why Statues Weep. The Best of The Skeptic, London: The Philosophy Press, 2010, ISBN 978-0-9537611-2-8 (ang.).

Wybrane rozdziały w książkach

  • Christopher C. French, Parapsychology, [w:] Adam Kuper, Jessica Kuper (red.), The Social Science Encyclopedia, London: Routledge, 2004, s. 702–703, ISBN 978-0-415-32096-2 (ang.).
  • Christopher C. French, Skepticism, [w:] Jane Henry (red.), Parapsychology. Research on Exceptional Experiences, London: Routledge, 2004, s. 80–89, ISBN 978-0415213608 (ang.).
  • Christopher C. French, J. Santomauro, Something Wicked This Way Comes. Causes and Interpretations of Sleep Paralysis, [w:] Tall Tales About the Mind and Brain. Separating Fact from Fiction, Oxford University Press, 2007, s. 380–398, ISBN 978-0-19-856877-3 (ang.).
  • Christopher C. French, Krissy Wilson, Cognitive Factors Underlying Paranormal Beliefs and Experiences, [w:] Tall Tales About the Mind and Brain. Separating Fact from Fiction, Oxford University Press, 2007, s. 3–22, ISBN 978-0-19-856877-3 (ang.).
  • Christopher C. French, Anomalistic Psychology, [w:] Psychology for A2 Level for AQA (A), wyd. 4, New York: HarperCollins, 2009, s. 472–505, ISBN 978-0-00-725503-0 (ang.).
  • Christopher C. French, Reflections of a (Relatively) Moderate Skeptic, [w:] Debating Psychic Experience: Human Potential Or Human Illusion?, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, 2010, s. 53–64, ISBN 978-0-313-39261-0 (ang.).
  • Christopher C. French, Missing the point?, [w:] Debating Psychic Experience: Human Potential Or Human Illusion?, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, 2010, s. 149–152, ISBN 978-0-313-39261-0 (ang.).

Wybrane artykuły

  • Christopher C. French, J. Graham Beaumont, A critical review of EEG coherence studies of hemisphere function, „International Journal of Psychophysiology”, 1 (3), 1984, s. 241–254, DOI: 10.1016/0167-8760(84)90044-8, PMID: 6394561 (ang.).
  • Christopher C. French, J. Graham Beaumont, The reaction of psychiatric patients to computerized assessment, „British Journal of Clinical Psychology”, 26 (4), 1987, s. 267–278, DOI: 10.1111/j.2044-8260.1987.tb01360.x, PMID: 3427249 (ang.).
  • Anne Richards, Christopher C. French, Effects of encoding and anxiety on implicit and explicit memory performance, „Personality and Individual Differences”, 12 (2), 1991, s. 131–139, DOI: 10.1016/0191-8869(91)90096-T (ang.).
  • Anne Richards, Christopher C. French, An anxiety-related bias in semantic activation when processing threat/neutral homographs, „Quarterly Journal of Experimental Psychology, Section A”, 45 (3), 1992, s. 503–525, DOI: 10.1080/02724989208250625, PMID: 1308736 (ang.).
  • Anne Richards, Christopher C. French, Wendy Johnson, Jennifer Naparstek, Jane Williams, Effects of mood manipulation and anxiety on performance of an emotional Stroop task, „British Journal of Psychology”, 83 (4), 1992, s. 479–491, DOI: 10.1111/j.2044-8295.1992.tb02454.x, PMID: 1486362 (ang.).
  • Christopher C. French, Anne Richards, Emma J.C. Scholfield, Hypomania, anxiety and the emotional Stroop, „British Journal of Clinical Psychology”, 35 (4), 1996, s. 617–626, DOI: 10.1111/j.2044-8260.1996.tb01217.x, PMID: 8955547 (ang.).
  • Julie Hadwin, Susie Frost, Christopher C. French, Anne Richards, Cognitive processing and trait anxiety in typically developing children: Evidence for an interpretation bias, „Journal of Abnormal Psychology”, 106 (3), 1997, s. 486–490, DOI: 10.1037/0021-843X.106.3.486, PMID: 9241952 (ang.).
  • Edmund Keogh, Christopher C. French, Test anxiety, evaluative stress, and susceptibility to distraction from threat, „European Journal of Personality”, 15 (2), 2001, s. 123–141, DOI: 10.1002/per.400 (ang.).
  • Anne Richards, Christopher C. French, Andrew J. Calder, Ben Webb, Anxiety-related bias in the classification of emotionally ambiguous facial expressions, „Emotion”, 2 (3), 2002, s. 273–287, DOI: 10.1037/1528-3542.2.3.273, PMID: 12899360 (ang.).
  • Edmund Keogh, Frank W. Bond, Christopher C. French, Anne Richards, Test anxiety, susceptibility to distraction and examination performance, „Anxiety, Stress, & Coping”, 17 (3), 2004, s. 241–252, DOI: 10.1080/10615300410001703472 (ang.).
  • Christopher C. French, Julia Santomauro, Victoria Hamilton, Rachel Fox, Michael A. Thalbourne, Psychological aspects of the alien contact experience, „Cortex”, 44 (10), 2008, s. 1387–1395, DOI: 10.1016/j.cortex.2007.11.011 (ang.).
  • Christopher C. French, Usman Haque, Rosie Bunton-Stasyshyn, Rob Davis, The „Haunt” project: An attempt to build a „haunted” room by manipulating complex electromagnetic fields and infrasound, „Cortex”, 45 (5), 2009, s. 619–629, DOI: 10.1016/j.cortex.2007.10.011 (ang.).
  • Stuart J. Ritchie, Richard Wiseman, Christopher C. French, Failing the Future: Three Unsuccessful Attempts to Replicate Bem's „Retroactive Facilitation of Recall” Effect, „PLOS One”, 7 (3), 2012, e33423, DOI: 10.1371/journal.pone.0033423 (ang.).

Przypisy

  1. ↑ French, Chris [online], Gemeinsame Normdatei (lobid-gnd), Deutsche Nationalbibliothek [dostęp 2026-07-28] (niem.).
  2. ↑ French, Christopher C. — LC Name Authority File [online], Library of Congress [dostęp 2026-07-28], Cytat: CIP t.p. (Christopher C. French) data sheet (b. 4/6/1956) (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Professor Chris French, „Goldsmiths, University of London”, Department of Psychology, Goldsmiths College, University of London(inne języki) [dostęp 2026-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2026-07-22] (ang.).
  4. 1 2 3 4 5 Anomalistic Psychology Research Unit, „Goldsmiths, University of London” [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-19] (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Chris French [online], Humanists UK [dostęp 2026-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2026-03-10] (ang.).
  6. 1 2 3 Chris French [online], European Council of Skeptical Organisations [dostęp 2026-07-28], Cytat: Chris French is Emeritus Professor in the Department of Psychology, Goldsmiths, University of London, where he is also Head of the Anomalistic Psychology Research Unit. He retired in 2020. (ang.).
  7. 1 2 Chris French, Haunted houses, telepathy and UFOs: Investigating the extraordinary, Merseyside Skeptics Society(inne języki), 21 kwietnia 2011 [dostęp 2013-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2022-06-28] (ang.).
  8. 1 2 3 4 Anomalistic Psychology Research Unit: Conferences and other Presentations, „Goldsmiths, University of London” [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-12] (ang.).
  9. 1 2 3 4 Wendy Grossman, An Improper Researcher, „Skeptical Inquirer”, CSICOP, 20 grudnia 2019 [dostęp 2020-02-10] [zarchiwizowane z adresu 2025-01-07] (ang.).
  10. 1 2 The Skeptic Zone #68 [online], 5 lutego 2010 [dostęp 2014-12-27] (ang.).
  11. 1 2 Sixteen notable figures in science and skepticism elected CSI Fellows, „Skeptical Inquirer”, 12 stycznia 2010 [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2011-10-16] (ang.).
  12. Christopher C. French, Paranormal Perception? A Critical Evaluation, London: Institute for Cultural Research, 2001, ISBN 978-0-904674-34-7 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-22] (ang.).
    1. 1 2 3 s. 3
  13. ↑ Robert Matthews, Spiritualists' powers turn scientists into believers, „The Daily Telegraph”, 8 marca 2001 [dostęp 2013-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-03] (ang.).
  14. ↑ Ian Sample, Sally Morgan rejects Halloween challenge to prove her psychic powers, „The Guardian”, 31 października 2011 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  15. ↑ Will Storr, The mystery of Carol Myers, „The Observer”, 10 grudnia 2011 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  16. ↑ Chris French, Channel Four Television Corporation(inne języki), 24 stycznia 2012 [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2012-02-19] (ang.).
  17. ↑ Ian Sample, Do the dead contact us through tape recorders?, „The Guardian”, 13 stycznia 2005 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  18. ↑ Ghosts in the machine, „The Scotsman”, Edinburgh, 4 stycznia 2005 [dostęp 2013-07-25] (ang.).
  19. ↑ Alien abduction is all in the mind says expert, „The Scotsman”, Edinburgh, 26 października 2005 [dostęp 2013-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-04] (ang.).
  20. ↑ Barbara Rowlands, In the dead of the night, „The Observer”, 17 listopada 2001 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  21. 1 2 Profile: Chris French, „The Guardian”, 6 marca 2009 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  22. ↑ Joseph V. Stewart, Astrology: What's Really in the Stars, Amherst, NY: Prometheus Books, 1996, 129, ISBN 978-1-57392-077-3 (ang.).
  23. ↑ Richard Saunders, The Skeptic Zone, episode #292, „The Skeptic Zone”, 25 maja 2014 [dostęp 2014-06-06] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-15] (ang.).
  24. C.C. French, Psychology of paranormal and pseudoscientific beliefs, „International Journal of Psychology”, organizator sesji, 31 (3–4), 1996, s. 219–322, DOI: 10.1080/00207594.1996.19960819 (ang.).
    1. ↑ sesja 340
    2. ↑ abstrakt 340.3
  25. ↑ Christopher C. French, Parapsychology and the paranormal, „Atheism Central for Secondary Schools”, Alan Urdaibay, 10 września 1996 [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2013-02-01] (ang.).
  26. ↑ Markham Heid, You Asked: Do Healing Crystals Actually Work?, „Time”, Time USA, LLC [dostęp 2019-10-09] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-03] (ang.).
  27. ↑ David Derbyshire, Celia Hall, New Age crystal power is all in the mind, „telegraph.co.uk”, Telegraph Media Group Limited, 29 marca 2001 [dostęp 2019-10-09] [zarchiwizowane z adresu 2011-06-18] (ang.).
  28. ↑ Christopher C. French, Usman Haque, Rosie Bunton-Stasyshyn, Rob Davis, The „Haunt” project: An attempt to build a „haunted” room by manipulating complex electromagnetic fields and infrasound, „Cortex”, 45 (5), 2009, s. 619–629, DOI: 10.1016/j.cortex.2007.10.011 (ang.).
  29. ↑ Adam Marcus, Ghost lusters: If you want to see a specter badly enough, will you?, „Scientific American”, 27 października 2008 [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2008-11-17] (ang.).
  30. ↑ Christopher C. French, Julia Santomauro, Victoria Hamilton, Rachel Fox, Michael A. Thalbourne, Psychological aspects of the alien contact experience, „Cortex”, 44 (10), 2008, s. 1387–1395, DOI: 10.1016/j.cortex.2007.11.011 (ang.).
  31. ↑ Rosie Waterhouse, Weird ... or what?, „The Guardian”, 13 października 2008 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  32. ↑ Stuart J. Ritchie, Richard Wiseman, Christopher C. French, Failing the Future: Three Unsuccessful Attempts to Replicate Bem's „Retroactive Facilitation of Recall” Effect, „PLOS One”, 7 (3), 2012, e33423, DOI: 10.1371/journal.pone.0033423 (ang.).
  33. 1 2 Marcin Rotkiewicz, Cała prawda o porwanych przez kosmitów, „Polityka”, 11 sierpnia 2014 [dostęp 2026-07-25] [zarchiwizowane z adresu 2021-04-22] (pol.).
  34. ↑ Alok Jha, Sceptical thinking makes a comeback, „The Guardian”, 29 marca 2009 [dostęp 2013-07-24] (ang.).
  35. ↑ Strange But True – Season 3, Episode 11: Strange But True? Live, „TV.com”, CBS Interactive [dostęp 2013-07-24] [zarchiwizowane z adresu 2011-10-01] (ang.).
  36. ↑ Australian Skeptics National Convention 2013 Speakers [online] [dostęp 2014-01-18] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-01] (ang.).
  37. ↑ Susan Gerbic, Skeptical Adventures in Europe, Part2, „www.csicop.org”, Committee for skeptical inquiry, 9 lutego 2018 [dostęp 2018-04-29] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-03] (ang.).

Linki zewnętrzne